სამწუხაროდ, ეს ფოტოები ჩემი გადაღებული არაა, მაგრამ ალბათ დაგაინტერესებთ
დარიალი
დარიალის ხეობა, მდინარე თერგის ხეობის მონაკვეთი ყაზბეგის რაიონში. ხეობა 1000 მ სიღრმეზეა ჩაჭრილი კავკასიონის ღერძულ ზონაში და კლდოვანი დერეფნით გადის გვერდით ქედში.
ვიკიპედიაში ნათქვამია, რომ იგი იწყება მდ. ჩხერის შესართავთან და მთავრდება ზემო ლარსთან (სიგრძე 11 კმ). ყველაზე ვიწრო და კლდოვანია მდინარეების ყაბახისა და ხდის შესართავებს შორის მდებარე ნაწილი. ციცაბო ფლატეები დიდ ნაწილზე მოკლებულია ნიადაგს და ერთიან მცენარეულ საფარს. დარიალის ხეობაზე გადის საქართველოს სამხედრო გზა.
სახელწოდება დარიალი წარმოდგება სპარსული დარი ალანისაგან (ალანთა კარი). ხეობა ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ანტიკური ხანის გეოგრაფებისათვის: პლინიუსი მას იხსენიებს როგორც Porta Caucasicae (კავკასიის კარი) და Porta Hiberiae (იბერთა კარი), პტოლემე – Sarmatikai Pulai (სარმატების კარი), არაბები და სპარსელები – dar-i-alan (ალანთა კარი). ძველ ქართულ წყაროებში იგი იხსენიება როგორც დარიალნი, დარიელა, არაგვის კარი, იბერიის კარი, კავკასიის კარი, სარმატიის კარი, ივსთა კარი და სხვა.
ხეობაზე უძველესი დროიდანვე გადიოდა ამიერ- და იმერკავკასიის დამაკავშირებელი გზა. საქართველოს, რომის იმპერიის, არაბთა სახალიფოსა და ბიზანტიის საგარეო პოლორიკაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა დარიალზე ბატონობას. იგი იცავდა ამიერკავკასიას ჩრდილოეთ კავკასიაში მოსახლე მომთაბარე მეომარ ტომთა თავდასხმებისაგან. გადმოცემით, დარიალის ხეობაში პირველი სიმაგრე აუშენებია იბერიის მეფე მირიან I-ს (ძვ. წ. II საუკუნის I ნახევარი). საქართველოში რომაელების პირველი შემოსვლის დროს (ძვ. წ. I ს.) დარიალის ხეობას კონტროლს უწევდა იბერიის სამეფო. V საუკუნეში ვახტანგ გორგასალმა აღადგინა ძველი სიმაგრე. ამიერკავკასიაში არაბთა ბატონობის ხანაში (VII-X სს.) დარიალის ხეობა და სიმაგრე მათ ხელში იყო. X-XIII საუკუნეებში დარიალის ხეობის როლი გაიზარდა. ამ გზით საქართველოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ურთიერთობა ჰქონდა კავკასიონის ჩრდილოეთით მდებარე ქვეყნებთან. დარიალის გზით ჩამოასახლა (1118-1120) საქართველოში ყივჩაღები დავით აღმაშენებელმა, მანვე განაახლა დარიალის სიმაგრე. XIII საუკუნეში, მონღოლთა ლაშქრობების შემდეგ, დარიალის გზის ეკონომიკური მნიშვნელობა დაეცა. XVIII საუკუნის I ნახევარში რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობამ კვლავ გამოაცოცხლა დარიალის გზა. ვიწრო გზა აძნელებდა ხეობაში მიმოსვლას, ზამთარში კი სახიფათოც იყო. საქართველოს სამხედრო გზის გაყვანის შემდეგ მოძრაობა დარიალის ხეობაში რეგულარული და ინტენსიური გახდა.
დარიალის ხეობაში მდ. თერგის მარცხენა ნაპირის მაღალ კლდოვან მთაზე, რომლის ჩრდილო და აღმოსავლეთი მხარე მიუდგომელი იყო, ხოლო დასავლეთით მთის ყელი კედლებით არის გადაკეტილი, მდებარეობს ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი – დარიალის ციხე. ნანგრევებში სხვადასხვა დროის სამშენებლო ფენები გაირჩევა. ძირითადი ფენა ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანისაა. შემორჩენილია გვიანდელი ფეოდალური ხანის ნაშთიც, როგორც ჩანს, ციხეს შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. ამავე მხარეს ყოფილა მდინარეზე ჩასასვლელი საიდუმლო გვირაბიც. მოგვიანებით დასავლეთიდან წყალსადენი გაუვანიათ. გალავნისა და კოშკების გარდა ციხის ტერიტორიაზე მრავლადაა შემორჩენილი სხვადასხვა შენობის ნანგრევები.
ამჟამად კი ხეობის მარჯვენა ნაპირზე მიმდინარეობს მონასტრის მშენებლობა.
ყაზბეგი
ცოდვაა, ასეთ ქვეყანაში ცხოვრობდე, ასეთი სილამაზის პატრონი იყო და ერთხელ მაინც არ ნახო ყაზბეგი და ერთხელ მაინც არ ახვიდე გერგეთის ტაძარში.
გერგეტის ყოვლადწმიდა სამების ტაძარი IV საუკუნის ძეგლია. თეიმურაზ ბაგრატიონის „ივერიის ისტორია“ მოწმობს, რომ მანამდე სამების მთაზე ჯვარი ყოფილა აღმართული. ჩვენი ერის სულიერ ცხოვრებაში სამების ტაძარს ყოველთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა. საუკუნეების განმავლობაში ხევის ისტორიაში თითქმის ყველა მნიშვნელოვანი მოვლენა მასთან იყო დაკავშირებული.
ხევში არსებობს ასეთი გადმოცემა: ქართლის, კახეთისა და იმერეთის მეფეებს ერთმანეთში დავა ჰქონიათ, თუ სად უნდა აშენებულიყო წმიდა წამების ტაძარი. მაშინ მცხეთაში ერთ ბერიკაცს მათთვის მოუხსენებია: „მეფენო, ფურ-ბერწი დაჰკალით და მისი სამგორველი (მენჯის ნაწილი) სოფლის ბოლოს დააგდეთ, მოვა შავი ყორანი და სადაც მას გამოხრავს, სამებაც იქ ააშენეთო“. მეფეები ასეც მოქცეულან. ყორანი მოფრენილა და წაუღია სამგორველი. მდევრად ხალხიც თან გაჰყოლია. ანანურის თავზე ყორანს დაუსვენია და აქ სამების ნიში აუგიათ. ყორანი აქედან ბიდარის მთაზე (ჯვრის უღელტეხილი) დაფრენილა და აქაც ჯვარი აღუმართავთ. აქედან კი გერგეტში, „ელგეშის“ ნიშთან გადაფრენილა, ცოტა დაუსვენია, ბოლოს სამების მთაზე დაუგდია სამგორველი და ძვალიც იქ გამოუხრავს.
მეფეებს დავა ახლა იმაზე მოსვლიათ, თუ ვის უნდა ჩაეყარა საძირკველი. წამომდგარა ერთი კეთილი კაცი და უთქვამს: „წადით ბიდარის მთაზე, სადაც სამების ჯვარია აღმართული, იქიდან გამოიქეცით და ვინც სამებაზე პირველი ავა, საძირეც იმან გაჭრასო“. ასეც მოქცეულან და ყველანი – ცხენით თუ ფეხით – ბიდარის მთიდან გამოქცეულან. მათ შორის ერთი ხურთისელი კოჭლი ბახჩიძე მთა-მთა მოკლე გზით გადმოსულა, სამების მთაზე ცხენოსნებზე წინ მისულა და საძირკველიც მას გაუჭრია. ამის შემდეგ დაწყებულა ტაძრის მშენებლობა. მის ასაგებად ქვა დევ-წიქარა ხარებს ყანობ-ხურთისიდან ამოუტანიათ, კალატოზებისთვის წყალი მეცხვარეს უზიდია, წყაროს დღესაც კალატას წყაროს უწოდებენ.
უძველესი დროიდან სამების ტაძრის ყმებად გერგეტეველები ითვლებოდნენ. მათ ჰქონდათ ეკლესიის მოვლა-პატრონობის პატივი. მიმდებარე მიწები მთლიანად მონასტრის საკუთრებას წარმოადგენდა. ჩვენი ქვეყნისათვის სახიფათო და განსაცდელებით აღსავსე წლებში ეკლესიის უდიდეს სიწმიდეებს, მათ შორის, წმიდა ნინოს ჯვარს და მაცხოვრის სამსჭვალს გერგეტის ყოვლადწმიდა სამების ტაძარი იცავდა.
კომუნისტური მმართველობის ხანაში საქართველოში სრულიად ჩაკვდა სულიერი ცხოვრება, ჩვენში სარწმუნოების აღორძინება და ბერ-მონაზვნური ცხოვრების გამოღვიძება მისი უწმიდესობის, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ილია II აღსაყდრების შემდეგ დაიწყო. შეუძლებელია, ეს სულიერი გამოღვიძება მის მშობლიურ კუთხეს, ხევსაც არ შეხებოდა. მისმა უწმიდესობამ 1980 წლის 16 ივლისს გერგეტის სამებაზე წირვა აღავლინა და ამ დღეს სიყვარულის დღესასწაული უწოდა. მას შემდეგ სრულიად საქართველო ზეიმობს გერგეტის სამებობას.
სოფელი ჭერემი გარესამყაროს არის მოწყვეტილი
გურჯაანის რაიონის სოფელ ჭერემის მაცხოვრებლები რაიონულ ცენტრთან დამაკავშირებელი ერთადერთი გზის აღდგენას ითხოვენ. როგორც ადგილობრივებმა კახეთის საინფორმაციო ცენტრს აცნობეს, ჭერემთან დაკავშირება მხოლოდ ორხიდიანი მანქანით არის შესაძლებელი, ორხიდიანი მანქანა კი სოფელში არავის ჰყავს.
ჭერმის გზის 12 კილომეტრიანი მონაკვეთი სტიქიამ ერთი კვირის წინ წაიღო. ამასთან, გზის დარჩენილი ნაწილი ისეა დაზიანებული, რომ მასზე მსუბუქი ავტომანქანების გადაადგილება შეუძლებელია.
როგორც კახეთის საინფორმაციო ცენტრს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის გამგებელმა შოთა უტიაშვილმა განუცხადა, სოფელ ჭერემთან დამაკავშირებელი გზის რეაბილიტაცია რამდენიმე დღეში დაიწყება. „გზის ის ნაწილი, რომელიც სტიქიამ ვერ წაიღო, მოიხრეშება. სადაც გზა აღარ არის, იქ, ტყეში ახალი გზა გაიჭრება. სამუშაოები მაშინვე დაიწყება, როგორც კი ცენტრალური ბიუჯეტიდან თანხები ჩაგვერიცხება“, – განაცხადა შოთა უტიაშვილმა.
გლობალური კატასტროფის ქართული აჩრდილი
ეს მასალა ჩემმა მგობარმა, ირმა კახურაშვილმა მომცა ამ ბლოგისთვის, მართლა საინტერესოა და დიდი რეზონანსიც მოჰყვა როცა ჟურნალ ”ფოკუსში” დაიბეჭდა.
გლობალური დათბობა რომ ფანტომია, ასე მხოლოდ საქართველოში ფიქრობენ. ამ საკითხზე მომუშავე მკვლევარებისთვის კი ის გლობალური კატასტროფაა, რომელსაც მსოფლიო რუქიდან რამდენიმე სახელმწიფო წაშლა შეუძლია და, რაც მთავარია, არცთუ შორეულ მომავალში. სწორედ ამიტომ განვითარებული ევროპას წელიწადში რამდენჯერმე აქციების ტალღა უვლის, სადაც, უმეტესწილად, ქალაქის მუნიციპალიტეტების ინიციატივით, სხვადასხვა ქალაქის მცხოვრებლები ამ პრობლემის გათავისებას ცდილობენ. აქციების ფორმა მრავალფეროვანია – ერთდროულად მთელი ქვეყნების მასშტაბით ერთი წუთით ითიშება დენი, მილიონობით ადამიანი აქრობს სიგარეტს, არ ქოქავს მანქანას და ჯერ კიდევ ცოცხალ დედამიწას სანთლებს უნთებს.
სულ ახლახან მოუხელთებელმა ბენ ლადენმა კლიმატის გლობალურ ცვლილებასთან დაკავშირებით ვიდეო-ნოტა გაუგზავნა აშშ-ის მთავრობას, გერმანიის ეკოლოგიის მინისტრმა ნორბერტ რიუტგენმა გამოთქვა საშიშროება იმის თაობაზე, რომ კლიმატის ცვლილების გამო კაცობრიობისთვის საფრთხეს წარმოადგენს ცხოველთა და მცენარეულთა მრავალი სახეობის გაქრობა, ფრანგულმა ორგანიზაცია `გრინფისმა~ და სპენსერ ტუნიკმა შიშველ ნატურების დახმარებით ბურგუნდიის ვენახებში მასშტაბური აქცია მოაწყეს, კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო დღეს კი, მსოფლიოს 170 ქვეყანაში ერთდროულად გაიმართა ღონისძიება `350~ (350 ატმოსფეროში ნახშირორჟანგის უსაფრთხო რაოდენობის მაჩვნებელია), რომლითაც მოსახლეობამ კიდევ ერთხელ დააფიქსირა ნეგატიური დამოკიდებულება პოლიეთილენის პარკებისა და ერთჯრადი პლასტიკური ნივთების წვით განადგურებისადმი.
ბოლოს მსოფლიო საზოგადოებრიობამ გლობალური დათბობის პრობლემების შესახებ გასული წლის დეკემბრის შუა რიცხვებში კოპენჰაგენში იმსჯელა, სადაც 192 ქვეყანასთან ერთად საქართველოს მთავრობის გარემოსდაამცველთა დელეგაციაც ბრძანდებოდა. დანიის დედაქალაქში დაგეგმილ კლიმატის სამიტამდე რამდენიმე დღით ადრე მასშტაბური საპროტესტო აქციები მოეწყო ბრიტანეთში, საფრანგეთსა და ბელგიაში. ათი ათასობით დემონსტარნტმა მსოფლიოს ლიდერებს გლობალური დათბობის წინააღმდეგ უფრო აქტიური ბრძოლისკენ მოუწოდეს. საქართევლოში კი ეს მნიშვნელოვანი შეხვედრას არანაირი რეზონანსი არ გამოუწვევია. ქართული მედია უმნიშვნელო ნიუსების გავრცელებით შემოიფარგლა, რომ აღარაფერი ვთქვათ საპროტესტო დემონსტრიციებზე.
ცხადია, საკმარისი როდია ამაზე მხოლოდ მთავრობებს მოეთხოვებოდეთ პასუხი, მაგრამ იმისათვის, რომ რიგითი მოქალაქე ან მასმედია აცნობიერებდეს ნებისმიერი პრობლემის სიმძიმეს, იმ ოფიაცილურ პირთა საზრუნავია, ვის ხელშიცაა საზოგადოების მართვის სადავეები. საქართველოს მოსახლეობისთვის დღემდე უცნობია კოპენჰაგენში ქართული მხარის მიერ წარდგენილი სპეციალური დოკუმენტის არსი, რომელიც კლიმატურ ცვლილებებს ეხებოდა. ამ დოკუმენტისადმი ცხოველი ინტერესი არავის გამოუხატავს, შესაძლოა იმიტომ, რომ ვიღაცამ ჩათვალა – დიღმის ტრასაზე მინისტრის ხელით დარგული ნერგი აუცილებელი გასაშუქებელია და მეტი დივედენდების მომტანი, ვიდრე მსჯელობა იმაზე, აკმაყოფილებთ თუ არა საერთაშორისო გარემოს დაცვით ნორმებს ავტოგამონაბოლქვით მოწამლული თბილისი. მართალია, გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროში ირწმუნებიან, რომ საქართველო აქტიურად უცხადებს სოლიდარობა ცივილიზებულ სამყაროს, მაგრამ ჩვენ, უბრალო ობივატელები ამ სამყაროსგან თავს მაინც მოწყვეტილად ვგრძნობთ, რადგან ჩვენი პასუხისმგებლობა მინიმუმამდეა დაყვანილი.
საერთაშორისო ორგანიზაცია ”Gლობალ Hუმანიტარიან Fორუმ” (გენდირექტორი კოფი ანანი) შარშან გამოაქვეყნებულ დასკვნაში მითითებულია, რომ გლობალური დათბობის შედეგად ყოველწლიურად 300 ათასი ადამიანი იღუპება. 2030 წლისთვის მსხვერპლთა რაოდენობა 500 ათასამდე გაიზრდება. ორგანიზაციის სავალალო პროგნოზით, ბუნების მიმართ სასტიკი დამიკიდებულების გამო ტყის უზარმაზარი მასივები განადგურდება, მანქანების გამონაბოლქვისა და ტექნოლოგიების განვითარების მიზეზით კი, დედამიწა არსებობას შეწყვეტს. ჰაერის მზარდი ტემპერატურის გამო ჩვენი საუკუნის კატასტროფებად უკვე მიჩნეულია 2004 წლის ცუნამი აღმოსავლეთ აზიაში, 2005 წლის დამანგრეველი ქარიშხალი კატრინა, 2008 წლის გუსტავი-აიკი ცენტრალურ ამერიკაში.
გლობალური დათბობა ფანტომი არაა. ამასვე ადასტურებს გაერო. მისი შეფასებით, გარემოს დეგრადაცია საფრთხეს უქმნის საერთაშორისო მშვიდობას. შესაბამისად, გლობალური ეკოსისტემების და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება უკავშირდება ათასწლეულის განვითარების გეგმას _ სიღარიბის დაძლევას, დემოკრატიის განვითარებას და ადამიანთა კეთილდღეობას.
ვიმედოვნებ, საკმარისი ფაქტები მოვიყვანეთ პრობლემის გასაცნობიერებლად და ბუნებრივია, დავინტერესდით იმით, თუ როგორ ცდილობს ამ საფრთხეების აცილებას ჩვენი მთავრობა, რომლის გარემოს დაცვის პირველი პირი მოსახლეობაში დღემდე არა ეკოლოგიასთან, არამედ პოპჯგუფ `სახესთან~ უფრო ასოცირდება. სხვათა შორის, ყოველწლიურმა კატალოგმა `სახე(ლ)ებმა~ გოგა ხაჩიძე წლის მინისტრად აღიარა და როგორც კატალოგიის პრეზენტაციაზე ვიღაცამ იხუმრა, ალბათ მისი გასაოცარი გულწრფელობის მიზეზით (ერთ-ერთი ჟურნალისტის კითხვაზე, თუ რატომ გადაწყვიტა პოლიტიკაში მოსვლა, გოგა ხაჩიძემ უპასუხა, რომ მას წარმატებული პოლიტიკური კარიერის სურვილი ამოძრავებდა).
ჩემი ვარაუდით, ხაჩიძე მართლაც ენერგიით აღსავსე მინისტრია – ის განებივრებულია მედიის ყურადღებით, აქვს დატვირთული სამუშაო გრაფიკი. თუკი დაგუგლავთ, თქვენც აღმოაჩენთ, რომ მისი საყვარელი საქმე გამწვანების აქციებში მონაწილეობაა, განსაკუთრებით ახალგაზრდებთან ერთად. რა შეიძლება დავუწუნოთ მინისტრს, რომელიც მუდმივად ასწრებს `სახალხო დიალოგის~ ფარგლებში რომელიმე სოფლის მოსახლეობისთვის საიმედო მესიჯების დატოვებას და ონლაინ-კონფერენციების მოწყობას (ელექტორატთან ურთიერთობის ერთობ თანამედროვე, მაგრამ დისტანციური აზრთა გაზიარებას)? ერთი შეხედვით, ვერაფერი. დღეს ის მეურნეობაში `ივრის ჭალები~ სამონადირეო ტურიზმის განვითარების გეგმებს სახავს, ხვალ კი 2010 წლის დასუფთავების წლად გამოცხადდების ინიციატივით გამოდის. მანამდე საპარლამენტო უმცირესობასთან ის დაჟინებით უარყოფს კატასტროფულ ონკოლოგიურ მონაცემებს და ირწმუნება, რომ თბილისში დაბინძურებული ჰაერის მაჩვენებელი არცთუ საგანგაშოა. არც საკუთარი თანამშრომლების ივიწყებს და თითს უქნევს, როცა სამართალდამცველები კორუფციის მიზეზით აკავებენ. გარემოს დაცვის ოფიცილურ წარმომადგენლებს ვერც იმას დავუკარგავთ, რომ ისინი საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ერთად სიამოვნებით მონაწილეობენ გარემოს დაცვის დღეებთან დაკავშირებულ, ჩვენი პრეზიდენტის მიერ ასე ნაყვარებ სახალისო `საგანმანათლებლო~ ღონისძიებებში.
`ფოკუსის~ შეკითხვაზე, თუ რა ადგილი უკავია გლობალურ დათბობის საკითხებს საქართველოს გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების მართვის გრძელვადიანი სტრატეგიაში, სამინისტროდან გვაპასუხობენ, რომ `სტრატეგია 2010-2015 წლისთვის მხოლოდ ახლა მუშავდება. კლიმატის ცვლილების სფეროში ძირითადი მიმართულებები იქნება ქვეყანაში `სუფთა განვითარების მექანიზმის~ სრული ძალით ამოქმედება (სათბურის გაზების ემისიის შემცირების კუთხით) და კლიმატის ცვლილებასთან ბუნებრივი ეკოსისტემებისა და ეკონომიკის დარგების ადაპტაცია~.
ასევე, გთავაზობთ გოგა ხაჩიძის შემცირებული ინტერვიუს, რომელიც `ფოკუსმა~ ერთი კვირის შემდეგ მიიღო:
არსებობს საქართველოში რაიმე სახელმწიფო სამსახური, რომელიც იკვლევს ამ პრობლემას?
კლიმატის ცვლილების შედეგები დროდადრო ანალიზდება და აისახება საერთაშორისო ავტორიტეტული მეცნიერული ჯგუფის – კლიმატის ცვლილების სამთავრობათაშორისო საბჭოს ე.წ. შეფასებით ანგარიშებში. ბოლო შეფასებითი ანგარიში ასახულია გახშირებული კატასტროფები მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში. საქართველოს მეორე ეროვნულ შეტყობინებაში კლიმატის ცვლილების ჩარჩო-კონვენციისადმი, რომელიც მომზადდა 2006-2009 წლებში, ეს საკითხები ასახულია. ამ საკითხების მოგროვება შედის ჰიტრომეტეოროლოგიური და კლიმატის ცვლილების სამმართველოს კომპეტენციაში.
ვართ თუ არა ჩვენ მიერთებულები კიოტის აქტზე და რას ვგეგმავთ მომავალში?
დიახ, მასზე ვართ მიერთებული 1999 წლიდან. შესაბამისად, ჩვენც ვმონაწილეობთ ამ პროცესში სათბურის გაზების გაფრქვევების შემცირების კუთხით. ამჟამად მთელ მსოფლიოში მიმდინარეობს მუშაობა კიოტოს პროტოკოლის შემდგომი მოქმედების გაგრძელების ან შეცვლის შესახებ. საქართველომ წარმოადგინა თავისი პოლიტიკური დოკუმენტი 2009 წელს დეკემბერში კოპენჰაგენში ჩატარებულ კონფერენციაზე. ამ დღეებში კი გაიგზავნება ოფიციალური თანხმობა კოპენჰაგენის აკორდთან ქვეყნის მიერთების შესახებ. თუ როგორ გაგრძელდება ეს პროცესი, დამოკიდებულია იმაზე, მოეწერება თუ არა ხელი ახალ ხელშეკრულებას წლის ბოლოს მექსიკაში და რა სახის იქნება იგი.
საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებისთვის თუ კეთდება რაიმე თქვენი სამინისტროს ეგიდით?
სამინისტრომ არასამთავრობო, საერთაშორისო და ოპოზიციური პარტიების მოსაზრებების გათვალისწინებით მოამზადა დოკუმენტი, რომელიც 3 წლის განმავლობაში კლიმატის ცვლილების საკითხებში პრიორიტეტებს განსაზღვრავს. ყოველწლიურად მასშტაბურად აღინიშნება გარემოს დაცვის მსოფლიო დღე. ყველა გარემოსდაცვით ღონისძიებებში აქტიურად მონაწილეობს `მწვანე კლუბი~, სადაც ასობით სტუდენტი, სკოლის მოსწავლე, ცნობილი სახეები და ეკო-კლუბებია გაერთიანებული. ჩვენს მიერ გამოცემულია კალენდრები 2008 და 2009 წლის კალენდრები კლიმატის ცვლილების პრობლემატიკით. ასევე, კლიმატის ცვლილების სამმართველოს თანამშრომლები სისტემურად მონაწილეობენ ამ თემისადმი მიძღვნილ გადაცემებში.
ჩერნობილის კატასტროფა
1986 წლის 25 აპრილს, ჩერნობილის ატომური ელექტროსადგურის მესამე ენერგობლოკში, რომელიც კიევის სამხრეთით 100 კილომეტრში მდებარეობდა, „ექსპერიმენტი“ დაიწყო, თუმცა მოულოდნელად ის მწყობრიდან გამოვიდა და ტემპერატურა მკვეთრად გაიზარდა. 26 აპრილს კი რეაქტორში ორი აფეთქება მოხდა. მეტალის სქელმა ფენამ და ბეტონის კედელმა ვერ დააკავა გავარვარებული ურანი და მან გარეთ გამოაღწია. ატომური რეაქტორის რადიაქტიური დონე იმ წუთებში 1500 ატომური ბომბის სიმძლავრეს უტოლდებოდა.
საბჭოთა კავშირის ხელმძღვანელობა კატასტროფის შესახებ სამ დღეს დუმდა. 29 აპრილს შვედეთის ატომური ელექტროსადგურის მეცნიერ-მუშაკებმა (მათი ბაზა განთავსებული იყო ბალტიის ზღვის სანაპიროზე) შენიშნეს ძლიერი ატომური გამოსხივება, რომელიც ღრუბელს აღმოსავლეთიდან, საბჭოთა კავშირის ტერიტორიიდან მოჰყვებოდა. მომატებული რადიაცია იაპონიასა და აშშ-შიც დაფიქსირდა. ფიზიკოსებმა დაადგინეს, რომ უცნობი ატომური გამოსხივების ცენტრი კიევის მახლობლად მდებარეობდა.
ამ ხნის განმავლობაში კი ჩერნობილის ატომური ელექტროსადგურის რეაქტორში 180 ტონა ურანი იწვოდა. კიევი პანიკამ მოიცვა. ხალხი ქალაქის დატოვებას ცდილობდა. საზღვარგარეთის ქვეყნები მზად იყვნენ, დახმარებოდნენ საბჭოთა კავშირს. ხანძრის ჩაქრობის პირველ დღეს 32 ადამიანი დაიღუპა, 200-მა ძლიერი, სასიკვდილო დასხივება მიიღო. ჩერნობილიდან 200 ათას კილომეტრის რადიუსში, სადაც დაახლოებით 130 ათასი ადამიანი ცხოვრობდა, ევაკუაცია უნდა დაეწყოთ. ეს ტერიტორია რამდენიმე ათეული წლის განმავლობაში საცხოვრებლად უვარგისად გამოცხადდა.
„26 აპრილს თბილი, მზიანი დღე იყო. ჩვენი მეზობელი სახურავზე ავიდა გასარუჯად. რამდენიმე წუთის შემდეგ დაბრუნდა და თქვა, რომ დილიდან მზე ძალიან აცხუნებდა. ის უკვე ჰგავდა მზისგან გარუჯულს და ტანზე პატარა წყლულებიც ჰქონდა, როგორც დამწვრობის დროს იცის. გაგვიკვირდა, მზის ასეთი მცხუნვარება. სახურავზე ერთად ავედით და ჩერნობილის თავზე ნათება შევამჩნიეთ. თითქოს მზე დედამიწაზე ჩამოვარდა. საღამოს ჩემს მეზობელს გულისრევა დაეწყო და ტემპერატურა მოემატა. მხოლოდ 27 აპრილს რადიოთი გადმოსცეს, რომ ატომურ სადგურზე ხანძარი გაჩნდა,“ – ჰყვება კატასტროფის ერთ-ერთი თვითმხილველი.
კატასტროფის ადგილზე ძირითადად სამხედრო ტექნიკა მუშაობდა. აუცილებელი იყო ცეცხლწაკიდებული რეაქტორის დამარხვა, მაგრამ მის მახლობლად წუთსა და 10 წამზე მეტს ხანს ადამიანი ვერ ჩერდებოდა. ბულდოზერებს რეაქტორთან მიჰქონდა ბეტონი, ქვები, სილა… პარალელურად 30-მდე ვერტმფრენი რეაქტორს ზევიდან ათობით ტონა ცემენტს აყრიდა. დღედაღამ გვირაბს თხრიდნენ, რომელიც რეაქტორთან მიდიოდა. გადაწყდა, რომ მესამე ენერგობლოკი ჩაეცემენტებინათ, მის გარშემო სარკოფაგი შეექმნათ.
რადიაქტიურმა ღრუბელმა, რომელმაც ევროპას გადაუარა, რამდენიმე ადგილას მიწის ნაკვეთები, მცენარეები და ცხოველები მოწამლა. სკანდინავიის ქვეყნებში იძულებულნი იყვნენ, 40 ათასი შინაური ცხოველი დაეხოცათ. ინგლისში 30 000 დახსივებული ცხვარი გაანადგურეს. გერმანიაში ათასობის ტონა რადიაციული რძე გადაღვარეს. საქართველო კი დღემდე იმკის ამ კატასტროფის შედეგებს. ათასობით ადამიანი ჩიყვით დაავადდა. დასხივებულთა უმრავლესობის ბავშვებს პათოლოგიები აღენიშნებათ.
საზღვარგარეთელი ექიმები და სპეციალისტები, რომლებიც კატასტროფის ადგილზე იყვნენ, თვლიან, რომ მომავალი ათწლეულების განმავლობაში ევროპაში კიბოთი დაავადებულთა რიცხვი სულ მცირე 75 000 ადამიანით გაიზრდება. ამერიკელმა პროფესორებმა – ჯონ გოფმანმა და კარლ მორგანმა გათვალეს, რომ უახლოესი 70 წლის განმავლობაში, ნახევარი მილიონი ადამიანი კიბოთი დაავადდება.
როგორც მოგვიანებით გაირკვა, კატასტროფის მიზეზი მესამე რეაქტორში ექსპერიმენტის დროს დაშვებული შეცდომები იყო.
ატომური რეაქტორის ტემპერატურა მხოლოდ 6 მაისს გახდა სტაბილური. 30 ნოემბერს სარკოფაგი პრაქტიკულად მზად იყო. მის მოსამზადებლად 300 ათასი ტონა ბეტონი და 6 ათასი ტონა მეტალი დაიხარჯა.
1991 წლის აპრილში საბჭოთა მეცნიერმა ვლადიმირ ჩერნიშენკომ განაცხადა, რომ კატასტროფამ 7-დან 9 ათასამდე ადამიანი იმსხვერპლა. სამწუხაროდ, ზუსტი სტატისტიკა არ არსებობს.
ჭიათურა
ამ ჩემი გადაღებული სურათებით, ალბათ თავი მოგაბეზრეთ. მაგრამ ძალიან მიყვარს სურათების გადაღებაც და ეს ქალაქიც. ამიტომ დღეს ჭიათურის და მის მიმდებარე სოფლების სურათებს დავდებ, ძამთარშია გადაღებული, მაგრამ ზამთარშიც მიყვარს ეს ქალაქი. არა მხოლოდ იმიტომ რომ დედულეთია, იმიტომაც რომ ბევრმა მიატოვა და დედაქალაქს მიაშურა ფიზიკური გადარჩენისთვის. შავ ოქროს ქალაქად წოდებულ ქალაქში კი დღეს აღარც შავი ოქროს წარმოება ხდება და ოქროს გულიანი ხალხისგანაც დაიცალა.
და მაინც, ცოტა რამ მინდა მოგიყვეთ ამ ქალაქზე.
ზემო იმერეთი ისტორიული არგვეთის საერისთავოს ტერიტორიაზე მდებარეობს. არქეოლოგიურმა გათხრებმა დაადასტურეს, რომ ეს ადგილი უძველესი ხანიდან ყოფილა დასახლებული.
მანგანუმის ძვირფასი წიაღისეულის აღმოჩენა-დამუშავება საქართველოში შედარებით ახალი მოვლენაა და დაახლოებით საუკუნენახევარს ითვლის. თავად ჭიათურის აღმოცენებაც მასთანაა დაკავშირებული. იყო დრო, რომ ქალაქმა მსოფლიო აღიარება ჰპოვა, რადგან მეტალურგიის მძლავრი ცენტრი იყო.. ჭიათურის მანგანუმის მადანი ეგზავნებოდა მსოფლიოს მრავალ სახელმწიფოს, ინგლისს, საფრანგეთს, იაპონიას და ა.შ.
მანგანუმი ბუნებაში საკმაოდ გავრცელებული ქიმიური ელემენტია. როგორც რკინის მუდმივი თანამგზავრი, შედის თითქმის ყველა სამთო ქანისა და ასზე მეტი სახეობის მინერალის შემადგენლობაში.
მანგანუმი მეტალურგიაში პირველად 1839 წელს გამოიყენეს. მანგანუმი შედის ყოველგვარი სახის ფოლადისა და თუჯის შემადგენლობაში. იყენებენ ფერად მეტალურგიაში, ქიმიურ მრეწველობაში, მედიცინაში, ასანთის წარმოებაში, სარებავებისა და ფერადი მინანქრის დასამზადებლად. და სხვა და სხვა.
შეიძლება ძნელი დასაჯერებელია, მაგრამ აკაკი წერეთლის უშუალო ინიციატივით და ხელმძღვანელობით დაიწყო ჭიათურის მანგანუმის მადნის საბადოს გეოლოგიური გამოკვლევა 1872 წელს წინასწარ წარმოებული მოსამზადებელი სამუშაოების საფუძველზე, ხოლო დამუშავება _ 1876 წელს.
1879 წლიდან დაწყებული, საქართველოს ბევრი ფირმა და კაპიტალისტი მიაწყდა, რათა ხელში ჩაეგდოთ საქართველოს ბუნებრივი სიმდიდრეების თვალი _ ”ერის საუნჯე”, რომლის ფასსა და ღირსებაზე ადგილობრივ მოსახლეობას და ბევრ საზოგადო მოღვაწესაც იმ დროს წარმოდგენა არ ქონდათ. თამამად შემიძლია ვთქვა, რომ ალბათ დღესაც ბევრს წარმოდგენა არ აქვს რამდენად დიდი განძის მფლობელია საქართველო.
დაავადებულ ხეებს მკურნალობა სჭირდებათ
აღმოსავლეთის ნაძვის არსებული ტყეების ფართობი 138 589 ჰექტარს მოიცავს. ეს კი ქვეყნის ტყეების საერთო ფართობის 5 პროცენტია. მარაგების მხრივ კი მისი ხვედრითი წილი 7.5 პროცენტია. ნაძვი მავნებელ_დაავადებათა მიმართ მეტად მგრძნობიარეა, ამიტომ ხშირად ზიანდება მავნებლებითა და დაავადებებით, განსაკუთრებით მბეჭდავი ქერქიჭამიით – „ტიპოგრაფი“.
2001 წელს ბორჯომის ხეობაში მბეჭდავი ქერქიჭამიის მასობრივი გამრავლების ციკლი დაიწყო, რამაც გამოიწვია ნაძვნარების კერობრივ_ჯგუფურ ხმობა. საშიშროებაა, რომ მთელი რეგიონის ტერიტორიაზე გავრცელდეს. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვ. გულისაშვილის სახელობის სამთო მეტყევეობის ინსტიტუტის მიერ 2002 წელს ბორჯომის ხეობაში ჩატარებული გამოკვლევების შედეგად დადგინდა, რომ ხეების თითქმის 30 პროცენტი დაზიანებულია მავნებლებით, მათ შორის 7,84 პროცენტი უკვე ზეხმელია, ხოლო 4,8 პროცენტი ხმობადი. საფრთხე ექმნება ათეულ ათასობით ჰექტარ კორომებს.
ტყის ინვენტარიზაციისა და ტყის მართვის დაგეგმვის დახმარება საქართველოს ტყეების განვითარების პროექტის ფარგლებში (FDP) 2004 წლის მაისში ჩატარდა.
ნაძვნარებში გავრცელებული მრავალრიცხოვანი მავნე მწერებიდან ტიპოგრაფთან ერთად სამეურნეო მნიშვნელობა აქვს ნაძვის დიდ ლაფნიჭამიას. მისი გავრცელება შედარებით მაღალ დონეზეა ახალციხეში (8,75 პროცენტი) და ამბროლაურში (6.67). დაფიქსირებულია მავნე მწერების 21 სახეობაც. მათ შორის 18 ღერო_ტოტებზე, 1 წიწვებზე, 2 გირჩებზე.
ქერქიჭამიასგან განსხვავებით, ახალ მოვლენას წარმოადგენს ფიჭვის ღეროს ალურას გავრცელება. მათი საშუალო მაჩვენებელი 3, 55 პროცენტია. გამოკვლევისას გამოვლინდა სხვადასხვა დაავადების გამომწვევი სოკოების 15 სახეობა. მათ შორის: 11 ღეროებზე, 2 ფესვებზე, 2 წიწვებზე და 3 გირჩებზე. დაავადებებიდან გამოირჩევა ღეროების წითელი სიდამპლის გამომწვევი – Pჰელლინის პინი ვარ.აბიეტის რომელიც ნაძვნარს აავადებს 40_50 წლის ხნოვანებიდან. მის გავრცელების საშუალო მაჩვენებელი 6.33 პროცენტია. ფესვების თეთრი ფერიფერიული სიდამპლის გამომწვევი – შემოდგომის მარჯკვალა – Aრმილლარია მელლეა_ის გავრცელების საშუალო მაჩვენებელმა 2.4 პროცენტი შეადგინა. ორივე დაავადება გავრცელებულია ყველა გამოკვლეულ სატყეო მეურნეობაში.
ნაძვნარებში ჭრის ადგილების გაწმენდის დონე დაბალია, განსაკუთრებით ბორჯომ_ბაკურიანის სატყეო მეურნეობაში. ანალოგიური მდგომარეობაა ბუნებრივი ჩახერგილობების მხრივაც – ქარქცევადობით წარმოშობილი ჩახერგილობები გაუწმენდავია.
მავნე ორგანიზმთა საწინააღმდეგოდ და საერთოდ ნაძვნარის გაჯანსაღების გასაუმჯობესებლად საჭიროა მავნებელ დაავადებათა გავრცელებისა და ნაძვნარების ფიტოსანიტარული მდგომარეობის მონიტორინგი, რაც გულისხმობს წელიწადში ორჯელ ნაძვნარების ვიზუალურ და რეკოგნოსცირებულ გამოკვლევებს მავნე მწერებისა და დაავადებების დავრცელების კერების, ხმობადი და გამხმარი ხეების, ბუნებრივი და ხელოვნური ჩახერგილობების გამოსავლენად და ა.შ.
ნაძვნარების ფიტოსანიტარული მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, ყველა გამოკვლეულ სატყეო მეურნეობაში – ბორჯომ_ბაკურიანი, ახალციხე, ამბროლაური, ცაგერი, ლენტეხი და ა.შ. საჭიროა ჩატარდეს ამორჩევითი და პირწმინდა სანიტარული ჭრები – გამხმარი, ხმობადი და მავნე ორგანიზმებით დასახლებული ხეების სალიკვიდაციოდ.
იმ კორომებში სადაც აღინიშნება ტიპოგრაფიის გავრცელება უნდა მოეწყოს საჭერი ხეები, მავნებლის გავრცელების ინტენსივობის გათვალისწინებით. საჭერი ხეებია ბუნებრივი და ხელოვნური. ხელოვნური საჭერი ხეები სპეციალურად მოიჭრება, ხოლო ბუნებრივ საჭერებად გამოიყენება ქარქცეული, თოვლტეხილი ან სხვა რაიმე მიზეზით დასუსტებული ხეები, სათანადო დამუსავებით. მავნებლით სრული დასახლებისა და კვერცხდებით შეწყვეტის შემდეგ, ბუნებრივი თუ ხელოვნური საჭერი ხეები უნდა დამუშავდეს – გაიქერქოს და ნარჩენები დაიწვას. სატყეო პათოლოგიის პრაქტიკაში სხვადასხვა მავნებლების წინააღმდეგ ფართოდ გავრცელდა ფერომონიანი საჭერი, რომელიც გამოიყენება როგორც პროგნოზისა და სიგნალიზაციის, ისე ბრძოლის მიზნით.
ზეთისხილი საქართველოში
სამიოდე კვირის წინ, კახეთში, სიღნაღის მახლობლად, ზეთისხილის პლანტაცია გაშენდა, ამის მოთავე ქართულ-თურქული კომპანია ”ჯეოლაივია”. მაშინ, როდესაც საქართველოში უამრავი ხე იჩეხება, ნამდვილად კარგი საქმეა ამ პლანტაციების გაშენება.
საქართველოში, აფხაზეთსა და კახეთის მშრალ სუბტროპიკულ ზონაში, ოდითგანვე იყო გავრცელებული ზეთისხილის კულტურა.
საქართველოში ზეთისხილის არსებობის ისტორიული ფაქტები არსებობს. მისი მოშენება 1879 წელს ახალ ათონში ბერებმა დაიწყეს და დიდი პლანტაცია გააშენეს. გასაბჭოების შემდეგ, ეს პლანტაცია საბჭოთა მეურნეობად გადაკეთდა. მერე კი ზეთისხილი სხვა კულტურით ჩაანაცვლეს.
ზეთისხილი ხარობს თითქმის ყველა ტიპის ნიადაგში, მაგრამ უმჯობეისა მისი გაშენება კარბონატულ-ყავისფერ ალავიურ ნიადაგებსა და მშრალქვიან ფერდობებზე. იძლებს -7-9 გრადუს ყინვას.
ასე, რომ საქართველოში, მალე, სულ რაღაც 3-5 წელიწადში ქართული ზეთისხილი გვექნება.
