Category Archives: ეკოტურიზმი

ნათლისღებას, ისე ციოდა და თოვდა, რომ კარგა ხანს ვფიქრობდი ღირდა თუ არა სადმე წასვლა და მასალის გაკეთება. თუმცა რადგან ასე მქონდა დაგეგმილი, უეცრად მოსულ მუხლებამდე თოვლს არ შევუშინდი და გავემართე ურბნისის ტაძრისკენ. იმ ეკლესიის ნახვას, სადაც დავით აღმაშენებელმა რუის-ურბნისი საეკლესიო კრება 1104 წელს მოიწვია (ფაქტობრივად, ამ კრების მოწვევით საქართველოს ისტორიაში უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯი გადაიდგა), ბავშობიდან ვოცნებობდი.

This slideshow requires JavaScript.

სიმართლე გითხრათ, იქ მისვლამდე არც ის ვიცოდი, რომ სწორედ ამ ეკლესიის კედლებში დაუდგავს გვირგვინი საქართველოს ლეგენდარული მეფის დავით აღმაშენებლის მამას გიორგი მეორეს და თავად დავით აღმაშენებელი ამ მონასტერში მონათლულა.

ასეა თუ ისე, როგორც ზევით მოგახსენეთ არც სიცივეს და არც თოვლს არ შევუშინდი და რამოდენიმე საათიანი მგზავრობის შემდეგ მივადექი ურბნისი სიონის ტაძარს. თუმცა ცენტრალური გზიდან სულ რაღაც ნახევარ კილომეტრშია, მაგრამ საკმაოდ არასახარბიელო მდომარეობაშია იქამდე მისასვლელი  გზა, რომელიც ჩვენ თუ არა ჩამოსულ სტუმრებს და ტურისტებს საკმაო დისკომფორტს შეუქმნის, რომ არაფერი ვთქვათ ტაძრის გარშემო არაკომფორტულ მდგომარეობაზე. როგორც ტურისტებისთვის, ასევე მომლოცველებისთვის, რომლებიც როგორც სჩანს არც თუ ისე ხშირი სტუმრები არიან ამ ტაძრის მხოლოდ ერთი ტაძრის შესასვლელთან სახელდახელოდ აშენებული ფეხსალაგია. აღარაფერს ვამბობთ მაღაზიებისა და ა.შ. არ არსებობაზე. თუმცა თავად ტაძარი, მნიშვნელოვანია და საინტერესო, როგორც ადგოლობრივი, ასევე უცხოელი ვიზიტორებისთვის.

ნათლისღებას უამრავი ადგილობრივი თუ ჩამოსული მომლოცველი ირეოდა ტაძარში.

ურბნისი ქართულ წერილობით წყაროებში იხსენიება ელინიტურ ხანაში. არქეოლოგიური გათხრებისას ურბნისი ტერიტორიაზე და მის შემოგარენში გამოავლინეს ადამიანის მოღვაწეობის კვალი ძვ.წ. III ათასწლეულიდან. საკმაოდ ძლიერი და დიდი დასახლების კვალი შეიმძნევა ძვ.წ. II და I ათასწლეულების მიჯნაზე.

ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში ურბნისი მნიშვნელობაზე მიუთითებს იქ საეპისკოპოსო დაარსება და მეხუთე-მეექვსე საუკუნეების მიჯნაზე დიდი ქრისტიანული ტაძრის აგება.

აქვეა აბანოც, რომელიც მდებარეობს ანტიკური ქალაქის ჩრდილო-დასავლეთით. თარიღდება III საუკუნით. მის ნანგერევებს ფარავს მოგვიანო ხანის (მეექვსე-მეშვიდე ს.ს) მარანი. აბანო ძირითადად ნაგებია ნატეხი ქვით, გამოყენებულია აგურიც. შედგება ანფილადურად განლაგებული სამი სათავსოსგან, პირველი სათავსო გასახდელ-მოსაცდელია ცივი აუზით, მეორე თბილი აბანო, მესამე კი ცხელი.

ქართულ წერილობით წყაროებში ურბნისი დაკავშირებულია ქართველთა განმანათლებლის წმინდა ნინოს სახელთან. ქართლში მოსული ნინო ურბნისში ერთ თვეს გაჩერებულა, მერე კი სალოცავად მიმავალ ურბნელებს გაჰყოლია მცხეთაში. IV საუკუნიდან, ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ, ურბნისის ცხოვრებაში ძირფესვიანი გარდატეხა მოხდა. წარმართული ტაძრის ადგილზე აშენდა ქრისტიანული ეკლესია,

ურბნისის სიონი – სამნავიანი ბაზილიკა სტილისტური ნიშნებით და აგრეთვე ჩრდილოეთ ფასადის ასომთავრული წარწერის პალეოგრაფიული შესწავლის საფუძველზე თარიღდება V-VI საუკუნეების მიჯნით. აღნიშნულ წარწერაში მოხსენიებულია ტაძრის ქტიტორები ვინმე კონსტანტი და მამა მიქელი.

წერილობითი ცნობებით, VIII საუკუნის 30-იან წწ. ურბნისი არბმა სარდალმა მურვან ყრუმ გაანადგურა. ეს ცნობა დადასტურდა არქეოლოგიური გათხრების დროს. არაბთა სისასტიკეზე მიუთითებს დანგრეული სახლები, გადაბუგული გალავან-კოშკები, დალეწილი ჭურჭელი და სხვა. ამ დროს ურბნისმა, როგორც ქალაქმა, შეწყვიტა არსებობა და შემდეგ იგი ქართლის რიგით სოფლად იქცა. ასევე მოაღწია ჩვენამდე.

ურბნისი ძველი ქართული კულტურის კერა იყო. აქ მოღვაწეობდნენ მწიგნობრები და პოეტები ვლასი ურბნელი (XVI ს.), ევდემოენ რატიშვილი გნოლისთავის ძე (1623-1710 წწ.), ნიკოლოზ ხერხეულიძე (XVIII ს.) და სხვა. ჩვენამდე მოღწეულ ხელნაწერთაგან უმნიშვნელოვანესია ურბნისის სახარება (X ს. გადამწერი იოანელი ტატანელი). ურბნისის სიონი სამნავიანი ბაზილიკაა (32,1X22,4 მეტრი), მისი გეგმა, სივრცითი გადაწყვეტა და გარე მასები ბაზილიკისათვის დამახასიატებელ მკაფიო ნიშნებს ატარებს. ეკლესიის ინტერიერში და ფასადებში ნათლად იკითხება პირვანდელი (VI-VII სს. მიჯნა) და შემდგომი (IX ს-ის II ნახევრის და 1668 წლის) შეკეთება-აღდგენის სამშენებლო ფენები. ადრინდელი ფენები ამოყვანილია კარგად გათლილი ქვიშაქვის კვადრებით. მომდევნო პერიოდში აღსადგენად სხვადასხვა ფორმის ქვებია გამოყენებული, წყობა ირეგულარულია. ტაძარში სამი შესასვლელია: სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. 1706 წელს ურბნისის ტაძრის გალავანი და სამრეკლო აუშენებია ვახტანგ VI-ს, რის შესახებაც გვამცნობს ურბნისის სამრეკლოს მხედრული წარწერა, ამ დროს სამწყსოს გაანაგებდა მეფის ნათესვი, ურბნელი ეპისკოპოსი ქრისტეფორე ფალავანდიშვილი. ასევე ვახტანგმა ააგო გალავანი, პალატები, შეამკო ეკლესია, მოჭედა ხატები, უბოძა წიგნები. ვახუშტიც დასძენს, რომ ვახტანგმა ”შემუსვრილი აღაშენა და განაახლა” ურბნისის ტაძარი და ”მოზღუდა ქვითკირითა”. ვახტან VI-ს შემდეგ ურბნისის ეკლესიის გალავანი კვლავ ასაშენებელი გამხდარა: 1739 წელს აუშენებია გალავანი ურბნელ ეპისკოპოსს ნიკოლოზ ხერხეულიძეს.

ურბნისის სიონი დღეისათვის ურბნისისა და რუისის ეპარქიის უძველესი საკათედრო ტაძარია, რომელიც მრავალი წლის უმოქმედობის შემდეგ, ამავე ეპარქიის მმართველის მიტროპოლიტ იობის ლოცვა-კურთხევით ამოქმედდა 1997 წელს, ხოლო 1999 წელს გაიხსნა ურბნისის საკათედრო ტაძართან აგებული წმ. ნინოს სახელობის დედათა მონასტერი, 2002 წელს კი ურბნისში გაიხსნა საეპისკოპოსო რეზიდენციაც.

”ეს ქალაქი არის 3500 წლის, პირველად აშენდა მცხეთა, მერე უფლისციხე, კასპი და ურბნისი. მერვე საუკუნემდე ქალაქი იყო. ეს ტაძარი ძალიან ძველი ტაძარია, წმინდა ნინო, რომ ჩამოვიდა საქართველოში, ყველაზე დიდხანს აქ გაჩერდა. ამბობენ რომ ეს ტაძარი ვახტან გორგასალმა ააშენა, ის საეპისკოპოსოებს აშენებდა ისეთ ადგილებში,  სადაც ქვეყნისთვის დიდი მნიშვნელობა ქონდა. ამ ქალაქს სამი ათმეტრიანი გალავანი ჰქონდა შემოვლებული.

ჩვენი ტაძარი ადრე იყო ალბათ ღვთისმშობლის სახელობის, სიონი იყო. მერე რადგან თადეოზ სტეფანწმინდელი მოვიდა, იოანე ზედაზნელის ერთ-ერთი მოწაფე, დაერქვა თადეოზ სტეფანწმინდელის სახელობის ტაძარი. იოანე ზედაზნელის 12 მოწაფიდან 6 ქართლშია და 3 ჩვენს ეპარქიაში. ყველგან მონასტრებია აშენებული.” – გვიყვება ბერ-დიაკვანი გიორგი.

”საქართველოს ძლიერებას ხელმეორედ ჩაუყარა საფუძველი რუის-ურბნისის კრებამ. თავად ძეგლი. ყველა წარმართულ ტაძრებზე აგებდნენ ეკლესიებს, რომ ისინი დაეთრგუნათ. მეხუთე საუკუნეში ნამდვილადაა ვახტანგ მეექვსეს მიერ აგებული. როდესაც მეუფე იობი გადმობრძანდა რუის-ურბნისში, ეპარქიაში ოთხი ეკლესია იყო ხაშურიდან გორამდე და ერთი მონასტერი. ახლა კი 80-მდე მონასტერია და 150-ზე მეტი ეკლესიაა.  ტაძარში ადგილობრივების გარდა თბილისიდანაც ჩამოდიან, გორიდან… ბევრი უცხოელი ტურისტიც გვსტუმრობს. ამ ტაძარში ბევრი ებრაელია მონათლული, ბევრი გერმანელი…” – ამბობს ბერ-დიაკვანი გიორგი.

ოლიკო ცისკარიშვილი

დასავლეთ საქართველოში ბაზიერობა, როგორც ეროვნული ტრადიცია, ასეულობით წლების წინათ დამკვიდრდა. ძველთაგანვე აქ ბევრი მტაცებელი ფრინველი ხვდებოდა, მიმინო, ქორი… ბაზიერი თავისი ფსიქოლოგიითა და მენტალიტეტით, ბუნების დამცველი იყო. საქართველოში თუმცა ხშირად კიცხავენ მონადირეებს, ისინი მაინც ბუნების დამცველებად გვევლინებოდნენ, მათი `მომხმარებლური~ დამოკიდებულების მიუხედავად… ალბათ, უფრო თანამედროვეობამ მოიტანა მენტალიტეტის შეცვლა.
მთაში მკაცრად იყო დაცული წესები: როცა სეზონის დრო არ იყო, სანადიროდ წასულს თემიდან მოკვეთა ემუქრებოდა. ხევში კი, თუ მონადირე 20-30-მდე ჯიხვს მოკლავდა, თოფს მარხავდა, რადგან მეტის მოკვლის უფლება არ ჰქონდა.
ადრე ბაზიერი მხოლოდ ერთ მიმინოს იჭერდა და წვრთნიდა. მის საჭმელად შინაური ცხოველის ხორცს იყენებდა. დღეს კი ერთი მიმინოს გაწვრთნისთვის 10-15 სხვა ფრინველს კლავს, რათა მისთვის საჭმელი ხორცი ჰქონდეს. თანამედროვე ბაზიერთა უმრავლესობა გაჭირვებულია და მიმინოს შენახვა ძვირი უჯდება. ლამის ყველაფერს კლავენ (მახინჯაურში, გონიოში, ციხისძირში და სხვა…), რაც კი დაფრინავს და მათ შორის ბევრი ისეთი ფრინველია, რომლებიც გადაშენების პირასაა.
ყოველი წლის ოქტომბრის ბოლოს ბაზიერების ტრადიციული (რეგიონული და მერე ეროვნული) შეჯიბრება ეწყობა, რის შემდეგ მიმინოებს ათავისუფლებენ, როგორც წესი, მიგრაციის დამთავრების შემდეგ, როცა დიდი შანსია, რომ ისინი დაიღუპონ. ადრე კი გაწვრთნილ მიმინოს შემდეგი სეზონისთვის ინახავდნენ, რადგან მათ თვისებები დროთა განმავლობაში ეხვეწებათ. მიმინოს გაწვრთნის ადგილებში უამრავი ფრინველის დასაჭერი ქოხია.
ბაზიერს სარწვრთნელად, როგორც ვთქვით, მხოლოდ ერთი მიმინო სჭირდება, თუმცა ბევრს იჭერს. მერე ბავშვები ტრასებზე დგანან და 15-20 ლარად ყიდიან. უცხოელებისთვის ფასი მატულობს და 50 დოლარად `ასაღებენ~.
`ფრინველების დახოცვა, გარდა ეთიკურისა, სხვა პრობლემას ქმნის. შეიძლება რამდენიმე ათეული არწივიდან, რომელიც უკვე იშვიათი სახეობაა, ბევრი ბათუმის თავზე დაიხოცოს. ქართველების სირცხვილი იქნება, საერთაშორისო მნიშვნელობის ფრინველები ჩვენი დაუდევრობით რომ განადგურდეს,~

პრობლემები ძირითადად რაიონებშია
შავი ზღვის საქართველოს სანაპირო (ბათუმის მიდამოები) წარმოადგენს მტაცებელ ფრინველთა ევროპა-აფრიკის მიგრაციული სისტემის მნიშვნელოვან დერეფანს, ანუ როგორც მას სპეციალისტები უწოდებენ – ძაბრს.
სხვადასხვა წყაროზე დაყრდნობით, ბათუმის ძაბრში ყოველ შემოდგომაზე გაიფრენს 100 ათასზე მეტი მტაცებელი ფრინველი. ამიტომ ამ ადგილის მნიშვნელობა სცილდება ეროვნულ ფარგლებს. უმეტესობა მტაცებელი და წყლის ფრინველებისა (კავკასიის მასშტაბით) მიფრინავს დასავლეთით და ზღვის ნაპირს ირჩევს, ბათუმის მიდამოებში ხდება მათი თავმოყრა. კავკასია ენდემური (იშვიათი) ფრინველებით გამოირჩევა: კავკასიური როჭო, კავკასიური შურთხი და ა. შ. არიან ფრინველები, რომლებიც არ მიგრირებენ, თუმცა მათ რიცხვს არ განეკუთვნებიან არწივები, ფასკუნჯები (ეს ფრინველი მარტო ზღაპრებში არ გვხვდება.) და სხვა. ისინი საქართველოში ბუდობენ და მერე მიფრინავენ თბილ ქვეყნებში.
მთის არწივსა და ბექობის არწივს შორის ადამიანი ნაკლებ განსხვავებას ხედავს. ამ ორი სახეობიდან ერთი შეიძლება დარჩეს, მეორე გადაშენდეს. მთის არწივი მეტი საფრთხის წინაშეა, ის ისეთ ადგილებში ცხოვრობს, სადაც ადამიანის ზეგავლენა მეტია, საკვები ბაზა – შემცირებული. ფრინველთა სახეობების გადაშენების ძირითადი და ყველაზე მთავარი მიზეზი არის მათი ადგილსამყოფლის განადგურება ან შეზღუდვა. ხშირად საშიშროებას ქმნის საძოვრების გაჩანაგება, რაც, მაგალითად, როჭოს შემცირების მიზეზია. ცალკეა ურბანიზაცია, დაბინძურება და სხვა. ამ მიზეზთა შორის ბრაკონიერობა და ვაჭრობა მთელ მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბურია. საქართველოს ჰყავს მტაცებელი ფრინველი გავაზი, რომელიც 20-30 ათასი დოლარი ღირს(?!). გავაზი, ვაჭრობის საგნად გადაქცევის გამო, მსოფლიოს მასშტაბით თითქმის გადაშენდა. ისიც როგორც მიმინო, ისევე იწვრთნება, მაგრამ მიმინოზე ბევრად დიდი და ძლიერია. იშვიათ და ელიტარულ მტაცებელ ფრინველს იყენებენ დიდ ცხოველებზე, მაგალითად, შველზე სანადიროდ. მას ბაზარზე ძირითადად არაბი შეიხები ყიდულობენ.
ახალი თანამედროვე ტექნოლოგიებით ფრინველებზე დაკვირვება გამარტივდა. ქართველი სპეციალისტები რამდენიმე წელია სატელიტური ჯიპებით დანიშნულ მძორიჭამიებს, ორბებსა და სვავებს თვალყურს ადევნებენ. ეს მეთოდი ხელს უწყობს უცხოეთის ქვეყნებთან თანამშრომლობას.
სპეციალისტები ორიენტირებულნი არიან ფრინველების სახეობების კვლევებსა და ჰიპატიტების პრობლემაზე (ადგილსამყოფელი, სადაც ეს სახეობები ცხოვრობს). საქართველოში 31 მნიშვნელოვანი ადგილია გამოვლენილი. მათ რიცხვში შედის აფხაზეთიც, თუმცა ამ ტერიტორიაზე კვლევები, ცხადია, ვერ წარმოებს. საქართველოში არსებული 19 ნაკრძალიდან კი ზოგჯერ მათთვის მინიჭებული პრიორიტეტული ადგილები არ ემთხვევა იმ ტერიტორიებს, სადაც ფრინველები ბუდობენ.

იმ ტურისტებისთვის, (ბორდვოჩერებისთვის) რომლებსაც სურთ ფრინველებზე დაკვირვება, მეტად საინტერესო იქნება ჩვენს უნიკალურ ფრინველებზე დაკვირვება, რომელთაგანც ბევრი წითელ წიგნშია შესული.

უბისის ტაძარი წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარია და სამონასტრო კომპლექსია. მდებარეობს სოფელ უბისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, იმერეთში. ტაძარი დარბაზული ტიპისაა. მის ძირითად ბირთვს წარმოადგენს გალავნის ცენტრში აღმართული მთავარი ნაგებობა, რომელსაც აქვს მინაშენები სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ტაძარი სხვადასხვა დროს გამოკვლეული აქვთ ხელოვნების ისტორიის მკვლევარებს: მარი ბროსეს, ს. გორგაძეს, ე. თაყაიშვილს, შ. ამირანაშვილს, ვ. ბერიძეს, რ. შმერლინგსა და სხვ.

This slideshow requires JavaScript.

უბისის ტაძრის აშენების თარიღის შესახებ მკვლევარებს სხვადასხვა მოსაზრება აქვთ. პროფესორმა ს. გორგაძემ 1911 წელს ინახულა ტაძარი და მისი მეცნიერული აღ­წერა დატოვა. მისი მოსაზრებით, უბისის სამონასტრო კომპლექსის მშე­ნებლობას თავდაპირველად საფუძველი მე-9 საუკუნეში ჩაეყარა, როდესაც საქართვე­ლოში არაბთა ბატონობისაგან განთავისუფლების შემდეგ ფართომასშტაბით მიმდინა­რეობდა სამონასტრო-საგანმანათლებლო კერების მშენებლობა, რომელსაც სათავეში ედგა მწიგნობარი და საეკლესიო მოღვაწე გრიგოლ ხანძთელი. გრიგოლ ხანძთელს და მის მოწაფეებს, ქრისტეფორეს და თეოდორეს, აფხაზთა მეფის, დემეტრეს სამფლობელო ში, მარგვეთში, აუგიათ უბისის მონასტერი.

გიორგი მერჩულე მოგვითხრობს: «მაშინ მამამან გრიგოლ სარწმუნოებისამებრ მეფისა აღაშენა მონასტერი და უწოდა სახელი მისი უბე და ილარიონ ვინმე იერუსალიმით მოსრული, სარწმუნო მოხუცი დაადგინა მამასახლისად».

ხელოვნების ისტორიის მკვლევარის რ. შმერლიგნის გამოკვლევითაც, რომელიც შეს­რულებულია 1954 წელს და დაბეჭდილია საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის შრო­მების მე-16 ტომში, უბისის სამონასტრო კომპლექსის მთავარი ტაძარი აგებულია IX-X სს. მიჯნაზე. მისი მოსაზრებით, სტილი და ასოთა მოყვანილობა, რომელიც გამოყე­ნებულია სამონასტრო კომპლექსის ნაგებობაზე, დამახასიათებელი იყო IX-X საუკუ­ნეებისათვის.

აკად. შ. ამირანაშვილმა უბისის ორნავიანი ბაზილიკა XII საუკუნით დაათარი ღა, რად­გან უბისის სვეტზე შესრულებული წარწერა სწორედ ამაზე მიუთითებს: «მე საწყალობელსა სულითა სიმონ ჭყონდიდელსა მომემადლა ღვთისგან აღშენებად მონასტერი ესე და სუეტიცა ესე მეფობასა ღვთისა მიერ გვირგვინოსნისა დიმიტრი მე­ფეთა მეფისა ძის დიდისა მეფისა დავითისა ქორონიკონი იყო 361 ზე დაწელი სარკი­ნოზთა 535».

ეს წარწერა მიუთითებს, რომ აღნიშნული კოშკი ააგო სიმონ ჭყონდიდელმა 1141 წელს, დემეტრეს მე ფობის დროს. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ამ სვეტზე უნდა გაეტარებია ჭყონდიდელს სიცოცხლის ბოლო წლები. სვეტი არ ჰგავს უფრო ადრე გავრცელებულ მესვეტეთა თვით მწვალებლობისათვის განკუთვნილ სამყოფს.

ვახტანგ ცინცაძემ 1969 წელს სპეციალური გამოკვლევა უძღვნა უბისის სვეტს, სადაც ვკითხულობთ: «უბისის სვეტი შირიმის ქვით ნაგები ოთხსართულიანი შენობაა, თითოულ სართულში თითო ოთახით, ჩვენამდე გადაუკეთებლადაა მოღწეული. სვეტში შესას­ვლელი პირველი სართულიდან ყოფილა. პირველ სართულ ში ყოფილა საკუჭ ნაო (2,2X2,2 მ), ღრმა და ფართო დარაბებიანი განჯინებით. იქ მისადგმე ლი კიბით ჩადიოდნენ მეორე სართულიდან, რომელიც საცხოვრებელ ოთახს წარმოადგენდა (2,55X3.00მ), დიდი ბუხრით, განჯინებითა და სა­პირფარეშოთი.

კარგად ყოფილა გაშუქებული სამი სარკმელითა და ფართო კარით. ამ ოთახიდან ქვის მოსახერხებელი კიბის საშუალებით ზედა ოთახში (3,05ჟ3,30 მ.) ადიოდ­ნენ, რომელიც სალოცავად და სამუშაოდ უნდა ყოფილიყო განკუთვნილი. მის სამ კე­დელ ში თითო სარკმელი იყო დატანებული, აქვე ყოფილა ღრმა ნიშები, ალბათ, სქელ­ტანიანი ხელნაწერი წიგნების დასაწყობად. დასავლეთის კედელ ში გაჭრილი კარი გადი­ოდა ხის გადაკიდებულ აივანზე, რომლიდანაც იგი გადაჰყურებდა მონასტრის მთავარ ტაძარს, მის იქით კი «მიტოვებულ» ქვეყანას. გადამხურავი თაღის სამხრეთ-და სავ ლეთ კუთხეში ასასვლელი ხვრელია, აქედან მისადგომი კიბით ზედა სართულში ადიოდნენ. ეს თავდასაცავად განკუთვნილი სართულია სალოდეებით, თითო-თითო კედელში. ყვე­ლაზე უკეთ შერჩენილია დასავლეთის კედელი, რომელიც შირიმის კრონშტეინზე აგუ­რით გადაყვანილ თაღს წარმოადგენს».

თამარ მეფეს დიდად ჰყვარებია უბისის სამონასტრო კომპლექსი და გაუსრულებია, გა­უმშვენიერებია კიდეც. ამას ადასტურებს ხალხური ლექსი: «უბისს ავაგე საყდარი»…

მონასტერში საუკუნეების განმავლობაში ხდებოდა წიგნების გადაწერა, არ­სებობდა ჭედურობის და ხატწერის სკოლები. ყურადღებას იქცევს მდ. ძირულას მარცხენა მხარეს, ტაძრის სიახლოვეს, «ყინყიბოურის» მაღალ გორაკზე შემორჩენილი ნანგრევები. აქ დაცულია ჭურები, რო­მელთა ტევადობა 100-200 ფუთს შეადგენს. სოფლის მოსახლეობის გადმოცემით, ამ ჭუ­რებში მაშინდელი მოსახლეობა წყლისა და ღვინის მარაგს ინახავდა.

უბისის ტაძარს დღესაც უამრავი მნახველი ჰყავს და იგი წარუშლელ შთაბეჭდილებას ახდენს მნახველზე.

ოლიკო ცისკარიშვილი

სოფელი წრომი მდ. მტკვრის მარჯვენა მხარეს მდებარეობს, თრიალეთის ქედის სამხრეთით, გაშლილ ვაკეზე, ხაშურიდან 15 კმ-ით მოშორებულია. წრომი  მეშვიდე საუკუნის ტაძრითაა ცნობილი, რომლითაც ქართულ ხუროთმოძღვრების განვითარების მეორე ეტაპი იწყება.

This slideshow requires JavaScript.

 წრომის ეკლესია, რომელიც მაცხოვრის სახელზეა აგებული, 626–635 წლებში ერისმთავარ სტეფანოზ II-ის დაკვეთითაა აშენებული. ტაძარი რამდენჯერმე დაზიანდა და გადაკეთდა XI-XII და XVI-XVII სს შორის. 1731 წელს ლეკთა შემოსევის დროს დაინგრა გალავანი. 1940 წელს მიწისძვრამ დააზიანა ტაძრის მნიშვნელოვანი ნაწილი. სარესტავრაციო სამუშაოები ჩატარდა 1949, 1974, 1975 წლებში. ტაძარს დაადგეს ხის გუმბათი. ტაძრის საკურთხევლის კონქი მომკული იყო მოზაიკით, უმეტესი ნაწილი განადგურებულია.

ჯერ კიდევ IV ს. წრომში ყოფილა საკმაოდ მნიშვნელოვანი ეკლესია, სადაც მემატიანის გადმოცემით, 457 წელს, აგვისტოში, წამებით მოუკლავთ რაჟდენი, რომელმაც ვახტანგ გორგასლის დროს ქრისტიანობა მიიღო. ამ ძველი ეკლესიის ნანგრევებზე, როგორც აკადემიკოსი გ. ჩუბინიშვილი აღნიშნავს, VII საუკუნის პირველ ნახევარში ერისმთავარ სტეფანოზ II-ს აუგია წრომის დღევანდელი გუმბათიანი ტაძარი. შემონახულია მოზაიკური მხატვრობის ფრაგმენტები. მოზაიკის კენჭები დამზადებულია მრავალი ფერის ქვისაგან. ეს შესანიშნავი ნიმუში ინახება საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში.

წრომიც, როგორც ხცისი საინტერესოა, როგორც ადგილობრივი ტურისტებისთვის, ასევე საზღვარგარეთელი ვიზიტორებისთვისაც, თუმცა წრომშიც, ისევე როგორც ხცისში მოსაგვარებელია ტურისტული ინფრასტრუქტურა.

აღსადგენია საავტომობილო გზა ხაშურიდან წრომამდე და ბევრი სამუშოებია ჩასატარებელი, რათა ტურისტებისთვის მიმზიდველი ადგილი გახდეს და ადგილობრივებისთვისაც გარკვეულწილად დასაქმების პერსპექტივები გაჩნდეს. უდაოა, რომ თუ წრომი ტურისტებისთვის მიმზიდველ ადგილად გადიქცევა და ამის პერსპექტივ ნამდვილადაა, ადგილობრივების ეკონომიური მდგომარეობა მკვეთრად გამოსწორდება.

ოლიკო ცისკარიშვილი

ხაშურიდან სულ რაღაც შვიდიოდე კილომეტრზე, მტკვრის მარჯვენა მხარეს, თრიალეთის მთების ძირში შეფენილია სოფელი ხცისი – ეს მართლაც უძველესი სოფელი, რომლის მშვენებას უპირველეს ყოვლისა წარმოადგენს 1002 წელს აშენებული უნიკალური ტაძარი, რომელიც ნათლისმცემლის სახელს ატარებს. ის სოფლის სამხრეთით, ტყეში, ნათლისმცემლის ფერდობზე მდებარეობს. სამწუხაროდ, უამინდობის გამო, იქ ვერ შევძელი ასვლა. მეორე მხარეს ყურაქედია, წმ.გიორგის სახელობის ეკლესიით. მათ შორის კი, გაზაფხულსა და შემოდგომაზე გათამამებული და ზაფხულში თითქმის დამშრალი პატარა ნაკადული-ხციულა ჩაედინება, რომლის სათავეშიც ოდითგანვე სამკურნალო გოგირდოვანი აბანოები იყო გამართული, გოგირდოვანი წყლები ამ სოფლისთვის მნიშვნელოვან სამკურნალო საშუალებას წარმოადგენდა, გოგირდი კი ბიბლიაში სწორედ წვიმას უკავშირდება. “აწვიმა უფალმა ციდან სოდომს და გომორს გოგირდი და ცეცხლი”. გოგირდს მეორე სახელიც აქვს “წუმწუმა” (სულხან-საბა ორბელიანი). რადგან ამ სოფელში უხვად იყო გოგირდი ე.ი აწვიმა იგი განგებამ ამ ადგილებსაც და სოფელსაც ამიტომ წვიმეთი დაერქვა.

This slideshow requires JavaScript.

ყურაქედსა და ნათლისმცემელს შორის ღვთაების ეკლესია დგას. მართლაც ღვთაებრივი ადგილებია, რომელსაც კრავს ეს მშვენიერი ადგილი ამ ძველი სოფლისა ელიას გორა, ყორანქედი, ნათლისმცემელი, ღვთაება, იქვე ახლოა ხარვებია, ადგილი რომელსაც რატომღაც ზოგი ხაროებს ეძახის და ზოგი ხარვებს.

ჩვენ მხოლოდ ხცისის წმინდა გიორგის ეკლასიისა და წრომის ტაძრის მონახულება მოვასწარით.

სოფელ ხცისის შუაგულს წმინდა გიორგის სახელობის მოქმედი ეკლესია ამშვენებს. იგი აგებული უნდა იყოს 1872-1875 წლებში.

ისტორია გვამცნობს, რომ XIX ს-ში ციციშვილებს-ქართლის მებატონეებს შექმნილი ჰქონიათ საერთო კომიტეტი, სადაც მთელი მათი ქონება შედიოდა. უცნობი მიზეზით ამ კომიტეტს თომა ციციშვილი გამოჰყოფია. 1872 წელს დიდებული სასახლე აუშენებია სოფლის შუაგულში, რომელიც საოცარი ოსტატობით ყოფილა მოხატული. ტრაგიკულად განვითარებულა ოჯახის ბედი, არავინ იცის სად წავიდა თომა ციციშვილის ოჯახის ქონება, ვარდისფერი სასახლისაგან დღეს მხოლოდ ნანგრევებია შემორჩენილი, მაგრამ ერთ დროს ჟრიამულით ავსილი ეზო დღესაც არ უჩივის სიმარტოვეს, ამჟამად სასახლის ეზოში ხცისის საჯარო სკოლაა. ციციშვილების სოფლიდან წასვლის შემდეგ მათი საბატონო სახლი, რომელიც ორივე სართულზე ოც ოთახს ითვლიდა, გადავიდა სასოფლო საბჭოს განკარგულებაში. იქ დიდხანს მოთავსებული იყო სასოფლო საბჭო, კოლმეურნეობის კანტორა, ამბულატორია, ბაგა-ბაღი, ბიბლიოთეკა, სასოფლო კლუბი და ყველაფერი ის, რაც კი სახელმწიფო დაწესებულებას წარმოადგენდა, მათ შორის, სკოლა. კომუნისტების დროს, საწყობადაც კი გადააკეთეს, მხოლოდ 1996 წელს დაიბრუნა ეკლესიამ თავისი ფუნქცია. პირველი მღვდელი მამა ანდრია იყო. მას შემდეგ რამდენჯერმე გარემონტდა ტაძარი. 2004 წლიდან კი დედათა მონასტერი გაიხსნა.

ხცისის წმინდა გიორგის ეკლესიას  დასავლეთიდან  თანადროული სამრეკლო ეკვრის. ეკლესია დარბაზულია და აგურითაა ნაგები. შესასვლელები სამხრეთ და დასავლეთი აქვს. აღმოსავლეთით სამწახნაგოვანი შვერილი აფსიდია, მის შუა წახნაგში თაღოვანი სარკმელია,  გვერდით წახნაგებში კი თითო მაღალი თაღოვანი ნიშია. დარბაზის გრძივ კედლებში ორ-ორი სარკმელია დატანებული. საკურთხევლის საფეხურით ამაღლებული ბაქანი თავისი არდაბაგით მიახლოებულია დარბაზის გრძივი კედლების პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილთან. აღმოსავლეთის სამწახნაგა ფასადის გვერდით წახნაგებზე თითო შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული.სამხრეთ ფასადზე, შუა სწორკუთხედში კარია გაჭრილი და ზედ სამი მხრიდან თაღებით გახსნილი კარიბჭეა მიშენებული. სამრეკლო ნაგებია აგურით, შეულესავია. მისი პირველი სართული კარიბჭეა, მეორე კი – სამი მხრიდან თაღებით გახსნილი ფანჩატურია, რომელსაც პირამიდული სახურავი აქვს.

ხცისის და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე არსებული ისტორიული ძეგლების განახლება და რეკლამირება, მნიშვნელოვანია როგორც ადგილობრივი ტურისტების მოსაზიდად, ასევე საღვარგარეთელი ვიზიტორების მოსაზიდად.  ამით როგორც ადგილობრივების ეკონომიკური მდგომარეობა გმოსწორდება, ბიუჯეტშიც საკმაო თანხები შევა. თუმცა, ვიდრე ტურისტების მოზიდვაზე ვიფიქრებთ ამ მარშრუტით, ალბათ იპრიანი იქნებოდა, თუნდაც ხაშურიდან ხცისამდე, და ხცისიდან წრომამდე მისასვლელი გზები გაკეთებულიყო. მერე კი სხვა კომფორტზეც შეიძლებოდა ფიქრი, მაგალითად არქიტექტურულ ძეგლებთან ახლო-მახლო ”ბუტკებს” თანამედროვე ტიპის მაღაზიები ჩანაცვლებოდა, ან ”გაჭირვებულმა” ტურისტმა იქვე ჩვენი სამშობლო რომ არ შეურაცხყოს  სათანადო ნაგებობები აშენებულიყო, რომ არაფერი ვთქვათ სხვა კომფორტზე, რომლითაც ადგილობრივი ახალგზრდობაც დასაქმდებოდა…

ოლიკო ცისკარიშვილი

თბილისიდან ასიოდე კილომეტრის სავალზე მდებარეობს საქართველოს ერთ-ერთი ულამაზესი ციხე-ქალაქი სიღნაღი, რომელიც დღეს, ტურისტებისთვის ერთ-ერთ საინტერესო და მიმზიდველ ქალაქად ითვლება, მას შემდეგ, რაც ქალაქში აღდგენითი სამუშაოები ჩატარდა და ქალაქის იერსახე გალამაზდა. ბოლო წლებში, საქარველოს კულტურის სამინისტროსა და პრეზიდენტის მხარდაჭერით განხორციელებული სიღნაღის რეაბილიტაცია ადგილობრივ მაცხოვრებლების ეკონომიურ მდგომარეობაზეც კარგად აისახა. აშენდა სასტუმროები, რამდენიმე ახალი რესტორანი და კვების ობიექტი, შეიცვალა ინფრასტუქტურა, მოპირკეთდა ქუჩები, შენობებს დაუბრუნდა ისტორიული სახე. ასევე აშენდა სიღნაღის მუზეუმი, რომელიც თანამედროვე სტანდარტებს შეესაბამება. გაშენდა პაწაწინა ”სიყვარულის ბაღი”…

This slideshow requires JavaScript.

იქ ჩამსვლელ უცხოელ ტურისტთა რაოდენობა საგრძნობლად გაიზარდა და ადგილობრივებსაც გარკვეულწილად შემოსავლის წყარო გაუჩნდათ. სიღნაღს არა მარტო უცხოელი ტურისტები სტუმრობენ, იქ საქართველოს ყველა კუთხიდან ჩადიან. ერთ-ერთი ფაქტორი რაც ქართველ მოგზაურებს იზიდავს ეს ქორწინების სახლია (ქორწინების სახლი XIX საუკუნის II ნახევარშია აშენებული. ეს ნაგებობა ამ პერიოდის სიღნაღური არქიტექტურის მშვენიერი ნიმუშია. ნაგებობას ჩაუტარდა აღდგენითი–სარესტავრაციო სამუშაოები). სადაც 24 საათის განმავლობაში ემსახურებიან ახალდაქორწინებულებს. გარდა ქორწინების სახლისა აქ განლაგებულია “ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრი”. მარჯვენა, ახალ ფლიგელში კი ვანო სარაჯიშვილის მუზეუმია, სადაც სტუმრებს შეუძლიათ გაეცნონ XX საუკუნის დასაწყისის დიდი ქართველი მომღერლის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ამსახველ დოკუმენტებს, მის პირად ნივთებს, სურათებს და სხვა საინტერესო მასალებს. ვანო სარაჯიშვილის მემორიალური მუზეუმის გარდა, სიღნაღში არის ცნობილი კომპოზიტორის სანდრო მირიანაშვილის სახლ-მუზეუმიც, სადაც თავმოყრილია კომპოზიტორის ცხოვრებასა და მოღვაწეობასთან დაკავშირებული ექსპონანტები, მისდამი მიძღვნილი ფერწერული ტილოები და სხვა.

სიღნაღში არქეოლოგიურ-ეთნოგრაფიული მუზეუმიც, სადაც შუა საუკუნეების მასალა არის დაცული. სიღნაღის მუზეუმის ერთ-ერთ მთავარ ღირსშესანიშნაობას XIX-XX საუკუნეთა მსოფლიოს უდიდესი თვითნასწავლი მხატვრის ნიკო ფიროსმანიშვილის უნიკალური ფერწერული კოლექცია წარმოადგენს.

თუმცა ქალაქში მაცხოვრებლებს ძირითადი შემოსავალი ტურისტებისგან შემოსდით და ქალაქში შესული ტურისტისთვის ალბათ ყოველგვარი კომფორტია შექმნილი, ავტოსადგურთან განლაგებული ფეხსალაგით, არა მგონია, რომელიმე ქვეყნის ტურისტი იყოს კმაყოფილი. თუმცა ეს ”პატარა” პრობლემა რა მოსატანია პროდუქტებზე დაბალ ფასებთან და ქართულ სტუმართმოყვარეობასთან შედარებით.

”წლების განმავლობაში, როგორც ბრმები ისე იყავით, სიცოცხელ დაგვირუნდა, არც გაზი გვქონდა არც წყალი, წყალი რომ არ გვქონდა ჟოლოფის ქვეშ ვაგროვებდით წყალს და სარეცხს ისე ვრეცხავდით, მთლიან სიღნაღში გაკეთდა კომუნიკაცია, თუმცა დარჩა პატარა ქუჩები, მაგრამ ეხლაც კეთდება. სიცოცხლე შემოვიდა სიღნაღში. ვისაც უყვარს შრომა ის იცხოვრებს. ტურისტებს თავად სიღნაღი მოსწონთ, ბუნება, ხედი…” – ამბობს 48 წლის სიღნაღელი მაია გომელაური.

ადგილობრივების თქმით, ზაფხულში ძალიან ბევრი ტურისტი სტუმრობს ციხე-ქალაქს, თუმცა ზამთარშიც ჰყავს სტუმრები. ეგვიპტიდან ჩამოსული ახალგზარდა ყმაწვილი, თუმცა იმავე დღეს დაბრუნდა თბილისში, მიუხედავად უსაშველო ყინვისა და სიცივისა, აღფრთოვანებული ბრუნდებოდა უკან, სიღნაღის ხედებით მოხიბლული ირანელებმა კი რამდენიმე დღის გატარება გადაწყვიტეს ”სიყვარულის ქალაქში”. მაღალი მთის კონცხიდან დანახული ალაზნის ველი და კავკასიონი წარუშლელ შთაბეჭდილებას ახდენს მნახველებზე.

”თუ შრომა გინდა არ იქნები ულუკმაპუროდ, მეც ახალგაზრდა ქალი ვარ მაგრამ მეეზოვედ ვმუშაობ. რომ გენახათ ადრინდელი სიღნაღი და დღევანდლისთვის შეგედარებინათ, ვერ იცნობდით. რაც კარგი გააკეთა ამ მთავრობამ ხომ უნდა დავინახოთ. არავის დასამდური არ გვაქვს ამ ქალაქში. თუკი რამ არის ყველაფერი კეთდება. კაფეები გაკეთდა, რესტორნებიც, მაღაზიებიც… ფასადები შეკეთდა, სახლების სახურავები… თუ კი რამ შეიძლება, ყველაფერი კეთდება.  ბევრი ტურისტი ჩამოდის  და გამოცოცხლდა ქალაქი. ადრე რომ ლუკმა-პური ენატრებიოდა ხალხს, ახლა აღარ შიათ, ახლა შემოსავალი აქვთ. ხალხმა გამოიტანა თექის ნამუშევრები, ნაქსოვები…  მოხუცი ქალი ყიდის, საარსებო აქვს გაჩენილი. ზოგი ჩურჩხელას ყიდის, ზოგი რას და ეს ტურისტებსაც მოსწონთ,” – ამბობს 50 წლის ნატო ბეროშვილი.

კახეთის ულამაზესი კუთხე, ქიზიყის გული – შეფენილია ცივ-გომბორის ქედზე, ზღვის დონიდან 750 მეტრის სიმაღლეზე. სიღნაღი წარმოსდგება თურქული სიტყვიდან წარმოსდგება და თავშესაფარს ნიშნავს. თუმცა სხვა წყაროების მიხედვით, სიღნაღი თურქული წარმოშობის სიტყვაა (თურქ. sığınak, აზერბ. sığınaq) და „აუღებელს“ ნიშნავს.

აქ ძველთაგანვე ყოფილა ციხე-სიმაგრე, რომელსაც იყენებდნენ როგორც მოსახლეობის, ასევე პირუტყვის თავშესაფრად. სიღნაღი თელავის მსგავსად მეფისეულ მამულად ითვლებოდა. ასევე აღსანიშნავია, რომ ქიზიყში საერთოდ არ ყოფილა ბატონყმობა. შესაბამისად, ქიზიყი უბატონო ქვეყანა იყო და უშუალოდ მეფეს ემორჩილებოდა. სამოქალაქო ხელისუფლებას აქ მოურავი განაგებდა; სამხედრო განაწესის მიხედვით კი ჴიზიყი პირველ მოწინავე სადროშოს წარმოადგენდა, რომელსაც ბოდბის ეპისკოპოსი განაგებდა. სიღნაღი მისი მდებარეობის წყალობით ძირითადად როგორც ხელოსანთა და ვაჭართა ქალაქი ჩამოყალიბდა. აქ რამდენიმე სავაჭრო გზა იკვეთებოდა. ძველი საქარავნო გზა გადიოდა თბილისიდან ნუკრიანის გავლით ჰერეთისაკენ და სიღნაღიდან, ანაგის გავლით, თელავისკენ. ქალაქ სიღნაღისა და სიღნაღის ციხე-სიმაგრის ისტორია განუყრელადაა დაკავშირებული მეფე ერეკლე II-ის სახელთან, რომელმაც ,,განაახლა…. გალავანი სიღნაღისა” და მას მთავარი როლი დააკისრა ლეკებისა, ოსმალ-ყიზილბაშებისგან თავის დასაცავად. ერეკლე II-მ მოახდინა სიღნაღის გალავნის გენერალური რეკონტრუქცია, გაამაგრა კედლები და შეუხამა იმ დროის მოთხოვნებს.
სიღნაღის ციხე-გალავანი ერთი-ერთი უდიდესი ისტორიული მნიშვნელობის ძეგლია არა მარტო კახეთში, არამედ მთელ საქართველოში. მას თითქმის 40 ჰექტარი უკავია. გალავნის სიგრძე 4-კილომეტრამდეა. მთელ პერიმეტრზე განლაგებული ყოფილა 23 კოშკი, ყველა მათგანი ატარებდა სახელს იმის მიხედვით, თუ რომელი სოფელი მონაწილეობდა მის მშენებლობაში. ციხეს ჰქონია 6 შესასვლელი, რომლებიც ასევე სოფლების სახელებს ატარებდნენ.
მტრის შემოსევის დროს, ციხე-გალავნის ამშენებელი სოფლების მოსახლეობა თავისი სარჩო-საბადებლით აქ აფარებდა თავს. მათ ევალებოდათ კოშკებისა და გალავნის დაცვა. ციხის კედლები ორ იარუსიანია. ქვედა, ყრუ იარუსის კედლის სისქე 1,5 მეტრს, ხოლო ზედა იარუსისა 70-80 სმ-ს შეადგენს. ამ კედლების სიგრძეთა განსხვავება ქმნის საბრძოლო ბილიკს. სიღნაღის ციხე-გალავანში ჩაშენებულია წმინდა სტეფანე ხირსელის სახელობის ეკლესია (წმ. სტეფანეს ეკლესია 1762 წელს არის აგებული. ამჟამად წმ. სტეფანეს ეკლესია ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ძეგლია სიღნაღში). გალავანი ნაგებია ძირითადად რიყის ქვით, უმნიშვნელო რაოდენობითაა გამოყენებული აგური. ქალაქში  წმ. გიორგის ეკლესიაც მნახველზე წარუშლელ შთაბეჭდილებას ახდენს. (წმ. გიორგის ეკლესია XVIII საუკუნეშია აგებული. ეს ეკლესია ნაწილობრივ ძველი გალავნით არის მოფარგლული).

ოლიკო ცისკარიშვილი

საქართველო უნიკალური ქვეყანაა, რომელსაც ტურიზმში განუსაზღვრელი შესაძლებლობები აქვს. ტურისტების მოსაზიდად (თუკი, მომავალში კეთილმოეწყობა) დასავლეთ საქართველოში, გურიისა და სამეგრელოს შორის ერთი უნიკალური ტბა – პალიასტომი, რომელიც ბერძნულად ზღვის ძველ უბეს ნიშნავს. 1924 წლამდე ის მტკნარი წყლით იყო სავსე. იშვიათი შემთხვევაა, როცა ზღვასთან ასე ახლოს, მტკნარი წყლის ესოდენ დიდი ტბა იყოს სადმე. ამ წელს, სპეციალურად გათხრილი არხის წყალობით, პალიასტომი ზღვას შეუერთეს. ხოლო დიდი ღელვების და ზვირთების შედეგად, არხი გაფართოვდა და ის უკვე დიდი სრუტით უკავშირდება ზღვას. წყალიც მარილიანი გახდა. სარკის ფართობია 18,2 კმ². აუზის ფართობი 547 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 3,2, საშუალო სიღრმე 2,6 მ. წყლის მოცულობა 52 მლნ. მ³. საზრდოობს წვიმის წყლითა და შენაკადებით. მასში ჩაედინება მდ. ფიჩორა, ხოლო გამოედინება მდინარე კაპარჭინა.

This slideshow requires JavaScript.

პალიასტომის ტბის განვითარება ბუნებრივად გაწონასწორებულ ეკოლოგიურ პირობებში ათასწლეულების განმავლობაში მიმდინარეობდა. ახლო წარსულში ტბა ტორფიან ჭაობებთან და ტყეებთან ერთად განუმეორებელ პეიზაჟს ქმნიდა და საქართველოს ტბებს შორის თევზით ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი ბუნებრივი წყალსატევი იყო, სადაც ოთხ ათეულზე მეტი სახეობის თევზი ბინადრობდა.

პალიასტომის ტბა ერთ-ერთი რეალური კანდიდატია, იმ ადგილებს შორის, რომლებსაც საქართველოში ტურიზმის განვითარებაში შეუძლია შეიტანოს წვლილი. რომ არაფერი ვთქვათ, მის უნიკალურ ხედებსა და პეიზაჟებზე, აქ გადამფრენ ფრინველებზე თვალთვალისთვისაც უნიკალური ადგილებია. პალიასტომის ტბა ახლომდებარე ჭაობებთან, დაჭაობებულ ტყეებთან და შავი ზღვის აკვატორიასთან ერთად ევროპიდან ევრაზიისკენ და პირიქით, გადამფრენი ფრინველების ერთ-ერთი ძირითადი გასაჩერებელი და დასაზამთრებელი ადგილი იყო. დღევანდელ მსოფლიოში ფრინველებით დაინტერესება იმდენად დიდია, რომ ტურიზმის ცალკე სახეობა ჩამოყალიბდა – ”ბორდვოჩინგი” (ინგლისური სიტყვაა და ნიშნავს ფრინველებზე თვალთვალს. თავად ტურისტი კი – ბორდვოჩერი, ანუ ფრინველებზე მოთვალთვალეს). მტაცებელ ფრინველების მიმართ სულ უფრო და უფრო მზარდი ინტერესის გამო, სამიგრაციო ძაბრები და ისეთი ადგილები, სადაც ფრინველების დიდი მრავალფეროვნებაა იზიდავს მრავალ ეკოტურისტს და სპეციალისტს. ყოველივე ამას, კი გარკვეული შემოსავალი მოაქვს მოსახლეობის ეკონომიკური პირობების გასაუმჯობესებლად. საქართველოს, კერძოდ კი, პალიასტომის ტბას, ყველანაირი პირობები გააჩნია ასეთი ტურიზმის გასავითარებლად. შეიძლება აშენდეს საგანგებოდ მოწყობილი სათვალთვალო პლატფორმები ტურისტებისთვის, საიდანაც ფრინველების გადაფრენას დააკვირდებიან და ა.შ.

რელობა კი ასეთია, ფოთის ცენტრიდან როცა პალიასტომის ტბაზე დაგიხარ, გხვდება მოუვლელი, ნაპირი, იქვე ავტომობილის სასწავლო ხელნაკეთი მოედანია, აქა-იქ კი გზებზე ამოსულ ბალახს ძროხები ძოვენ…

იქვე მდგარ მოხუც მწყემსს, როცა თავისი აზრი ვკითხეთ, პალიასტომის მოწესრიგებასა და აქ ტურისტების მოზიდვაზე, უკმაყოფილოდ გადმოგვხედა – აქ რომ რამე გააკეთონ, ძროხები სად წავიყვანოო. გარდა ამ ყოფითი პრობლემებისა, დღეს პალიასტომის ტბას დეგრადირებულ ეკოსისტემას გადაგვარება და საბოლოოდ კი მოსპობა ემუქრება. ეკოლოგიურ საკითხებში ექსპერტების კვლევების მიხედვით, პალიასტომის ტბის ეკოსისტემის დეგრადაცია ოციანი წლებიდან დაიწყო. ისინი არც ეკოლოგიური კატასტროფის საშიშროებასა და ტბის გაქრობას გამორიცხავენ.

პალიასტომის ტბა და მასთან დაკავშირებული სხვა წყალსატევები (კერძოდ, მდინარე კაპარჭინა) განიცდიან მტკნარი გამდინარე წყლების დიდ ნაკლებობას, განსაკუთრებით ტბის ჩრდილოეთ ნაწილში.  ტბის ეს ნაწილი განიცდის დეგრადაციას, დაფარულია შამბნარით, რაც ხელსაყრელ პირობებს ქმნის ქვეწარმავლების, კოღოებისა და სხვა მწერებისათვის. აღნიშნულის გამო შექმნილია ძალიან რთული ეკოლოგიური და  სანიტარული მდგომარეობა, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მოსახლეობის ჯანმრთელობისა და ცხოვრების ხარისხზე. არხებისა და მდინარეთა ხელოვნურად გასწორებული კალაპოტების ძირზე, აგრეთვე ტორფის მოპოვების ადგილებზე გაჩენილ უამრავ გუბურაში დაიწყო მკვდარი მცენარეული მასის და პირველ რიგში, ტორფის აჭრილი ფენების წყალში გახრწნა, რამაც მავნე ბიოლოგიური ელემენტების დიდი რაოდენობით წარმოქმნა და იმავე ნივთიერებებით პალიასტომის შენაკადების დაბინძურება გამოიწვია. ეკოლოგების განმარტებით, პალიასტომის წყლის ბიოგენური დაბინძურების შედეგად მოიკლო მისმა გამჭვირვალებამ, შესაბამისად, ფოტოსინთეზის ინტესივობამ და ტბამ, როგორც ბუნებრივად მტკნარმა წყალსატევმა, არსებობა შეწყვიტა. პალიასტომის წყლის დამლაშებამ თევზების მთელი რიგი სახეობა გაანადგურა. ტბა და მასთან დაკავშირებული წყალსატევები მტკნარი და გამდინარე წყლების დიდ ნაკლებობას განიცდიან.

2009 წელს განხორციელდა  პალისატომის ტბასა და მდინარე რიონს შორის არსებული არხის რეაბილიტაციის პირველი ეტაპის სამუშაოები: გაიწმინდა და მოპირკეთდა არსებული არხის მონაკვეთი, რომელიც არხის ახალი  მონაკვეთის მშენებლობით დაუკავშირდა მდინარე რიონს. მდინარე რიონისა და არხს შორის აშენებულ იქნა წყლის რეგულატორი. განხორციელებული სამუშაოების შედეგად რეაბილიტირებულია არხის მხოლოდ 49 მეტრის სიგრძეზე. მიუხედავად იმისა, რომ განხორციელებულია არხის სარეაბილიტაციო სამუშაოებების მხოლოდ ერთი ნაწილი, მდინარე რიონის მტკნარი წყლის პერიოდულმა მიწოდებამ მნიშვნელოვანი დადებითი ზეგავლენა იქონია მიმდებარე ტერიტორიისა და წყალსატევების ეკოლოგიურ მდგომარეობაზე: წყალსატევები გაიწმინდა შაბნარებისა და სხვა მცენარეებისაგან.

მაგრამ გასაწმენდი და მოსაპირკეთებელი დარჩა არხის დარჩენილი 86 მეტრიანი მონაკვეთი.

ტბის გადარჩენის ერთადერთ გზად კი აკადემიკოსი ტყებუჩავა, პალიასტომისა და ზღვის დამაკავშირებელი ხელოვნური არხის ამოვსებას და მის ნაცვლად ტბის ბუნებრივად მკვებავი მდინარეების ამოწმენდას მიიჩნევს. ”წინააღმდეგ შემთხვევაში ტბა შესაძლოა 50 წელიწადში საერთოდ გაქრეს”, – ვარაუდობს მეცნიერი. კოლხეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში, რომლის დაქვემდებარებაში პალიასტომის ტბაც შედის, მეცნიერის ამ ვარაუდებსა და ტბის ეკოლოგიური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად შერჩეულ გზას არ ეთანხმებიან. ”არხის ამოვსებამ შესაძლოა მდგომარეობა კიდევ უფრო გააუარესოს”, – აცხადებენ ადმინისტრაციაში, სადაც პალიასტომის ტბაში დარჩენილი თევზის სამი სახეობის გადასარჩენად კონკრეტული გეგმები ჯერ არ აქვთ.

დიდ ფართობებზე ტყეების გაკაფვამ, ზედაპირზე წყალსაწრეტი და წყალსადინარი არხების გაჭრამ, რითაც ჭაობი დაშრა, მდინარეთა დაკლაკნილი კალაპოტების ხელოვნურად გასწორებამ და ზღვისპირა ჭაობიდან დიდი ოდენობით ტორფის ამოღებამ კიდევ უფრო გაამძაფრა ტბის ისედაც მძიმე ეკოლოგიური მდგომარეობა. ეკოლოგები მიიჩნევენ, რომ ამ საქმიანობამ საგრძნობლად მოშალა ჭაობებისა და დაჭაოებული ტყეების, როგორც ბუნებრივი ფილტრატების, ფუნქცია.

ეკოლოგები პალისტომის ტბისთვის პირველადი მდგომარეობის დაბრუნებას შეუძლებლად მიიჩნევენ. მხოლოდ მისი გადარჩენის, დეგრადაციის შეჩერების შესაძლებლობებზე დასკვნის სახით საუბრობენ და აუცილებელ პირობად მეცნიერულად დასაბუთებული რეკომენდაციების შემუშავებასა და პრაქტიკულად განხორციელებას – მალთაყვის არხის გაუქმებას, ტორფის მოპოვებაზე, ტყების გაკაფვაზე, თევზჭერასა და ნადირობაზე მკაცრი კონტროლის დაწესებას მიიჩნევენ.

ოლიკო ცისკარიშვილი

კოლხეთის ეროვნული პარკი შავი ზღვის სანაპიროზე, პალიასტომის ტბის მიდამოებშია, აღმოსავლეთით ესაზღვრება მდინარე ეწერი, სამხრეთით მდინარე ფიჩორა. ფართობი 561 ჰა. ნაკრძალის მიზანია კოლხეთის დაბლობისათვის დამახასიათებელი რელიქტური ფლორისა და ფაუნის მთლიანი კომპლექსის დაცვა.

This slideshow requires JavaScript.

ნაკრძალს დიდი სამეცნიერო-კვლევითი და ისტორიული მნიშვნელობა აქვს. შემონახულია კოლხეთისათვის დამახასიათებელი ჭაობისა და დაბლობის ტყეების ლანდშაფტი. გავრცელებულია მურყანი, წიფელი, რცხილა, კოლხური სურო, წყავი, შქერი და რელიქტური ბალახოვანი მცენარეები. ცხოველებიდან – შველი, გარეული ღორი და სხვა.

რელიეფის ძირითადი ფორმაა სანაპიროს გასწვრივ განვითარებული რელიქტური ქვიშიანი დიუნების ვიწრო ზოლი და მცირე კოლბოხოვანი მიკრო რელიეფი.

გამოირჩევა ზღვის ნოტიო და თბილი ჰავით. ზამთარი ძლიერ რბილი და უთოვლო, იანვრის საშუალო ტემპერატურა +5, +7 გრადუსია, ზაფხული ძალზე თბილია, აგვისტოს საშუალო ტემპერატუა +23, +24 გრადუსია. ნალექები დიდი რაოდენობითაა მთელი წლის განმავლობაში და საშუალოდ 1660 მმ-ს შეადგენს, დამახასიათებელია მაღალი შეფარდებითი ტენიანობა 78%. ტერიტორიის გახსნილობის გამო ხშირია ქარები განსაკუთრებით ზამთარში.

კოლხეთის ჭაობები და დაჭაობებული ტყეები (ჭაობის მდინარეებთა და ტბებთან ერთად) საიმედო თავშესაფარია მცენარეთა და ცხოველთა იშვიათი სახეობებისთვის. აქ გადის აზია-აფრიკის წყლისა და ჭაობების გადამფრენი ფრინველების ერთ-ერთი გზა. ამ რეგიონში ბუდობს, იზამთრებს, ან გადაფრენის დროს ხანმოკლე დროით ჩერდება ათეული სახეობის ფრინველი, რომელთა ნაწილი ამჟამად გადაშენების პირას არის მისული და დაცვას საჭიროებს. (შავი ყარყატი, მყივანა და სისინა გველები, თეთრშუბლა და დათვი და სხვ.)

იშვიათობით და ორიგინალობით გამოირჩევა კოლხეთის ჭაობებისა და დაჭაობებული ტყეების ფლორა, რომელიც რელიქტურ და ენდემურ სახეობებთან ერთად შეიცავს სუბტროპიკული განედების,  ბორიალური ფლორის (ტუნდრის და ტაიგის) ელემენტებს (სფაგნუმის ხავსები, დროზერა, ჩრდილოეთის ისლი და სხვა.) და მაღალი მთისათვის დამახასიათაბელ სახეობებს (იელი, როტფის ხავსი, ლაქაშა, პონტოს შქერი).

კოლხეთის ჭაობებს და დაჭაობებულ ტყეებს დიდი სამეცნიერო და შემეცნებითი მნიშვნელობა აქვს. კოლხეთის ჭაობური ლანდშაფტები შეიცავენ მდიდარ და მეტად საინტერესო ბიო-გეოგრაფიულ და პალეო-გეოგრაფიულ მასალას, რომლის ანალიზი საშუალებას იძლევა გაირკვეს კოლხეთის თანამედროვე ფლორის თავისებურება, შემადგენლობა, განვითარების ისტორია, კლიმატის ცვალებადობა და ზღვის დონის რყევის ხასიათი ახლო გეოლოგიურ წარსულში. ამასთან ერთად, კოლხეთის ჭაობი და ჭარბტენიანი მიწები, სადაც სასწავლო შემეცნებითი ექსკურსიების მოწყობით, კვალიფიციური ლექცია-საუბრების ჩატარებით, ტურისტებს, მოსწავლეებს, სტუდენტებს საშუალება ეძლევათ გაეცნონ ჭაობურ ლანდშაფტებს, გააცნობიერონ, რომ ამ ლანდშაფტების  შენარჩუნება საზოგადოების ყველა წევრის მოვალეობაა.

ამ ადგილებში კატასტროფულად შემცირდა ან უკვე გადაშენდა ჭაობის კუ, ჩვეულებრივი და შუააზიური ტრიტონები. სხვადასხვა შემაწუხებელი ფაქტორების გავლენით ძლიერ შემცირდა გადამფრენი და მოზამთრე ფრინველების რაოდენობა. ადამიანის სამეურნეო საქმიანობის მავნე გავლენას ვერც კოლხეთის დაბლობის დასავლეთ ნაწილის ბუნებრივი ლანდშაფტები გადაურჩა. ზღვისპირა ტორფიანი ჭაობების ზედაპირზე გაყვანილია სხვასასხვა დანიშნულების უამრავი არხი, გაიჩეხა ზღვისპირა ჭაობების მეზობლად მდებარე დაჭაობებული ტყეების მნიშვნელოვანი ნაწილი, გასწორდა ჭაობების მდინარეთა დაკლაკნილი კალაპოტები.

კოლხეთის დაბლობის ფარგლებში შემორჩენილი ბუნებრივი ჭაობური ლანდშაფტები განუმეორებელია თავისებურებებით და სილამაზით, მნახველში სიცოცხლით სავსე უმშვენიერესი ოაზისის შეგრძნებას იწვევს, რომელსაც შავი ზღვის მთელ სანაპიროზე იშვიათად მოეპოვება ბადალი. ამ ლანდშაფტების მნიშვნელობა ბევრად სცილდება საქართველოს ფარგლებს, რისი დასტურიცაა ის დაინტერესება, რასაც იჩენენ მთელი რიგი საერთაშორისო ორგანიზაციები, მათ შორის, ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდი, გარემოს გლობალური ფონდი, მსოფლიო ბანკი და სხვა. ეს ორგანიზაციები დაინტერესებულნი არიან კოლხეთში ბუნებრივი სახით შემორჩენილი ჭაობების და ჭარბტენანი ეკოსისტემების გადარჩენით და ამ საქმის განხორციელებაში დახმარებას უწევენ საქართველოს. სწორედ ამ ორგანიზაციების დახმარებით 1999 წელს შეიქმნა კოლხეთის ეროვნული პარკი, პარკის ფართობს შეადგენს ხმელეთის 28571 ჰა. და ზღვის აკვატორია – 15742 ჰა.

ეროვნული პარკის ჭარბტენიანი ეკოსისტემები სხვადასხვა კატეგორიის ვიზიტორთათვის საინტერესო და მიმზიდველი ობიექტია. ჭარბტენიანი ლანდშაფტების ერთობლიობა ქმნის ულამაზეს პეიზაჟს, რომელსაც იშვიათად თუ მოეძებნება ბადალი შავი ზღვის მთელ სანაპიროზე.

კოლხეთის დაბლობი საერთაშორისო ყურადღების ცენტრში პირველად 1996 წელს მოექცა, როდესაც საქართველო საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი, განსაკუთრებით – წყლის ფრინველთა საბინადროდ ვარგისი ტერიტორიების შესახებ არსებულ რამსარის კონვენციას შეუერთდა. 2000 წლიდან კოლხეთის ეროვნულმა პარკმა სრულმასშტაბიანი ფუნქციონირება დაიწყო. კოლხეთის ეროვნულ პარკი არ არის მონოლითური წარმონაქმნი და ის წყვეტილი ტერიტორიებისგან – უბნებისგან შედგება. პარკი იყოფა ანაკლია-ჭურიის (მდინარეების ჭურიისა და ხობისწყლის ხეობების ზღვისპირა მონაკვეთებს შორის), ნაბადასა (მდინარეების ხობისწყლის და რიონის ხეობების დასავლეთ მონაკვეთებს შორის) და იმნათის (მდინარეების რიონის და სუფსის ხეობების დასავლეთ მონაკვეთებს შორის) ბუნებრივ გეოგრაფიულ უბნებად. ეს ის ადგილებია, სადაც ჭარბტენიანი ეკოსისტემები ყველაზე უკეთ არის შემორჩენილი. ამას გარდა, ეროვნულ პარკში შედის მდინარეების რიონსა და ჭურიის შესართავებს შორის მდებარე ზღვის აკვატორია. ანაკლია-ჭურიის უბნის ფართობი შეადგენს 13 713 ჰექტარს; ნაბადის უბნის სიდიდე 10 697 ჰექტარია, ხოლო იმნათის უბნის – 19 903 ჰექტარი. სულ ეროვნული პარკის სახმელეთო ფართობის სიდიდე 28 571, ხოლო ზღვის აკვატორიის – 15 742 ჰექტარია. ეროვნული პარკის უბნები ხუთი ადმინისტრაციული რაიონის – ზუგდიდის, ხობის, სენაკის, აბაშის და ლანჩხუთის ტერიტორიაზეა განლაგებული და საქართველოს ორი ისტორიული მხარის – სამეგრელოსა და გურიის ნაწილია.
კოლხეთის დაბლობი ნაშთია დღემდე შემორჩენილი იმ ტროპიკული და სუბტროპიკული ლანდშაფტისა, დაახლოებით 10 მილიონი წლის წინ, კაინოზოურ ხანაში მთელ ევრაზიის კონტინენტზე უწყვეტ ზოლად რომ იყო გადაჭიმული. კოლხეთს შემორჩა მცენარეები, რომელიც დღეს მხოლოდ შორეული ჩრდილოეთის ტუნდრისა და ტაიგის ჭაობიანი ეკოსისტემებისთვისაა დამახასიათებელი. კოლხეთის დაბლობს სხვა საერთაშორისო მნიშვნელობაც აქვს.

ჭაობებში ხარობს კოლხეთისათვის უცხო ბორეალური სახეობები – სფაგნუმის ხავსები, მრგვალფოთოლა დროზერა, ჩრდილოეთის ისლი  და სხვა ალპური ზონის მცენარეები ისლი და შქერი. დაჭაობებულ და ტენიან ტყეებში შედის: მურყანი, ლაფანი, იმერული და ხართვისის მუხები, კარგად განვითარებული მარადმწვანე ქვეტყით, კოლხური სურო და სხვა. დიუნების ქვიშიან ზოლში ხარობს ქაცვი, ძეძვი და სხვა. მრავალფეროვანია წყალმწენარებიის სახეობრივი შემადგენლობა.
კოლხეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიები, უპირველეს ყოვლისა, ბოტანიკური თვალსაზრისით არის საინტერესო. აქ დღემდე შემორჩენილია ფლორისტული შედგენილობით საკმაოდ მრავალფეროვანი, რელიქტური და ენდემური სახეობებით მდიდარი ფიტოცენოზების კომპლექსები – ჭაობების, დაჭაობებული ტყეებისა და ზღვის სანაპიროს გასწვრივ მდებარე ქვიშიანი დიუნების განსხვავებული მცენარეული დაჯგუფებები: რძიანა, ლურჯი ნარი, კოლხური ისლი, იმერული მაწაქი, გლერძა, ზღვისპირა დედაფუტკარა, ქოთანა, ძეძვი, კუნელი, ქაცვი და სხვა.

აქ გავრცელებულია გადაშენების პირას მისული მცენარეთა სტატუსით წითელ წიგნშია შეტანილი ორი სახეობა – ყვითელი ყაყაჩურა და ზღვის შროშანი. ტბების და ჭაობის მდინარეების გასწვრივ ძლიერ დანესტიანებულ ადგილებში კი გავრცელებულია ისეთი მცენარეები, როგორიცაა: კოლხური და ყვითელი დუმფარა , წყლის კაკალი  და ლემნა, ხოლო ტორფიან ჭაობებში, ტუნდრისმაგვარ ჩრდილოურ სახეობებთან ერთად, სამეფო გვიმრა  და იმერული ისლი გვხვდება.
იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი სახეობების სახით, ზოგიერთი მათგანი შესულია საქართველოს “წითელ ნუსხაში”: კოლხური მუხა, ლაფანი, კოლხური ბზა, ხოლო დანარჩენი სახეობებისაგან დაზიანებულია: იფანი, ქართული მუხა და თხმელა.

ტორფიანი ჭაობების პერიფერიულ ზოლში და ჭაობის მდინარეთა ხეობების გასწვრივ აღმოცენებულ დაჭაობებულ ტყეებში დაახლოებით 9-10 მეტრის სიმაღლე კოლხურ-ჰირკანული მურყანი დომინირებს, იშვიათად თუ გამოერევა ლაფანი, იმერული მუხა ან ნეკერჩხალი, წიფელი, ნეკერჩხალი, იფანი და რცხილა. დღემდე შემორჩა ბზა, იელით, შქერით, თაგვისსარათი, ბაძგი, ძმერხლი.
კოლხეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ფრინველების სულ 194 სახეობის ფრინველი ბინადრობს. აქ უამრავი ფრინველის ყოველწლიული მიგრაციის მარშრუტი გადის. შემოდგომობით ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ, ხოლო გაზაფხულზე თბილი ქვეყნებიდან თავიანთი ბუდობის ადგილებისკენ დაძრული მილიონობით ფრინველისთვის დაუსახლებელი ჭაობები დასვენების და შორეულ გადაფრენებს შორის სულის მოთქმის იდეალური ადგილია, ხოლო მრავალი სახეობის ფრთოსანისთვის კოლხეთი გამოსაზამთრებელ ადგილს წარმოადგენს.
ფრინველებიდან კოლხეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე წყლის პატარა ქათამურები, ყანჩები, ლურჯი ალკუნი გვხვდება. ოქტომბრის თვეში სამხრეთისკენ შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ დაძრულ მტაცებელებზე დაკვირვებაა შესაძლებელი.

სხვადასხვა სიმაღლეზე ჰაერში მოლივლივე კაკაჩები, ძერები, კირკიტები, მარჯნები, შევარდნები, ძელქორები, კრაზანაჭამია, თეთრკუდა, ველის და ბექობის არწივები სამხრეთისკენ მიუყვებიან ზღვის ნაპირს. ზამთარში ჩრდილოეთიდან იხვების, ბატების, გედების, ჩვამების გუნდები მოფრინავენ. გარდა ამისა, აქ გავრცელებულია შემდეგი სახეობები: ტყის ქათმები, კაუჭნისკარტა კრონშნეპები, მელოტები, კოკონები, ქოჩორები, თეთრშუბლა ბატები, სისინა, მყივანა გედი, ხუჭუჭა ვარხვი, დიდი მყივანი არწივი და სხვა. უკვე ძნელად თუ შეხვდებით საქართველოს ფაუნის სიამაყესა და მშვენებას, ულამაზეს ფრთოსანს – ხოხობს, რომლის არსებობაც ძველმა მსოფლიომ ოდესღაც კოლხეთში ჩამოსული ბერძენი ზღავაოსნებისგან შეიტყო.

მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან კოლხეთის ჭაობიან ჭალებს, ტყეებსა და ბარდებში გავრცელებულია: ტურა  და გარეული ღორი, შველი , წავი. აღსანიშნავია, რომ აქ საქართველოს „წითელი ნუსხის“ 6 სახეობის ძუძუმწოვარია გავრცელებული. ზღვის ძუძუმწოვრები წარმოდგენილი არიან დელფინების 3 სახეობით: აფალინა, თეთრგვერდა დელფინი  და ზღვის ღორი.

კოლხეთის ბინადარი ამფიბიებიდან ყურადღებას იქცევს ვასაკა და ტბორის ბაყაყი. ქვეწარმავლებიდან აქ ჩვეულებრივი და ირეაზიური ტრიტონი , წყლის ანკარა, ესკულაპის მცურავი  და ჭაობის კუა გავრცელებული.

ეროვნული პარკის ტერიტორიის იქტიოფაუნა თევზების 88 სახოებითაა წარმოდგენილი, მათგან გამსვლელი თევზები 23 სახეობა, მტკნარი წყლის თევზი 21 სახეობა, შავი ზღვის თევზი 44 სახეობა. ხრტილოვანი თევზებიდან აღსანიშნავია: ატლანტური ზუთხი და სვია, ხოლო ძვლოვანი თევზებიდან – შავი ზღვის ორაგული, ქაშაყი, ლობანი, ქარიყლაპია, სკუმბრია და სხვა.
კოლხეთის ეროვნული პარკის წყლის ეკოსისტემებში გავრცელებულია საქართველოს “წითელ ნუსხის“ თევზის 6 სახეობა: სვია, ფორეჯი, ატლანტური ზუთხი -, შავი ზღვის ორაგული, ღორჯო – მექვიშია, მორევის ნაფოტა.

კოლხეთის ეროვნული პარკში ვიზიტს უფრო საინტერესოს მის მიმდებარე ტერიტორიებზე არსებული არქეოლოგიური და კულტურის ძეგლების მონახულება ხდის. ლაზიკის ძველი დედაქალაქი არქეოპოლისი და კოლხეთის ქრისტიანული ძეგლები – შუა საუკუნეების წარწერებითა და ფრესკებით მდიდარი მარტვილის სამონასტრო კომპლექსი, ხობის მონასტერი, ცაიშის, კორცხელის და გულევლის ეკლესიები ეროვნული პარკის სიახლოვეს მდებარეობს. ასევე, საინტერესოა ზუგდიდში დადიანების ევროპული სახლ-მუზეუმი და იქ დაცული უნიკალური ექსპონატები.

კოლხეთის ეროვნულ პარკს ეკოტურიზმისთვის საკმაოდ კარგი პერსპექტივები აქვს. მასიური მიგრაციის პერიოდში აქ მრავალ იშვიათ ფრინველზე დაკვირვებაა შესაძლებელი. Birdwatchng-ის სახელით ცნობილი ტურიზმის ეს ფორმა დასავლეთის ქვეყნებში სულ უფრო და უფრო პოპულარული ხდება. საქართველოს და, მით უმეტეს, ორნითოლოგიურად მდიდარ კოლხეთს ფრინველთა თვალთვალის მოყვარულთათვის ბევრი საინტერესო შეხვედრის შეთავაზება შეუძლია. პარკის ტერიტორიაზე ტურისტებისთვის მოწყობილია ფრინველთა სათვალთვალო კოშკები.

ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია დამთვალიერებელს რამდენიმე დაუვიწყარ სანაოსნო მარშრუტს სთავაზობს. სანაპირო დიუნების და იმნათის ტორფნარის გასწვრივ შემუშავებულია ფეხით სავალი მარშრუტებიც, მაგრამ ჭარბტენიანი ტერიტორიების დათვალიერების საუკეთესო საშუალებად მაინც მოტორიანი კატარღები რჩება. თუკი ანაკლიის მახლობლად ჭურიის შავ ზღვასთან შესართავში ნავში მოთავსდებით და მდინარეს აღმა აუყვებით, ან იმნათ-პალისტომის გავლით მდინარე ფიჩორის კალაპოტში შეხვალთ, მრავალ ძლიერ შთაბეჭდილებას მიიღებთ – აქაური რელიქტურ ტყეებში მიმავალი მდინარის ყოველი მოსახვევი ახალ-ახალ სურპრიზებს და ფრინველთა იშვიათ სახეობებთან შეხვედრას გიქადით.

ქუთაისში, ღვთისმშობელის მიძინების სახელობის ტაძარი აგებული X-XI საუკუნების მიჯნაზე, ბაგრატ III-ის (975-1014) მეფობაში, ქუთაისში, “უქიმერიონის გორაზე“.

This slideshow requires JavaScript.

ტაძრის მშენებლობა დაიწყო X საუკუნის ბოლო მეოთხედში და 1003 წელს დასრულდა. იგი აკურთხეს ღვთისმშობლის მიძინების სახელზე. მისი კურთხევა ბაგრატ მეფეს განსაკუთრებული ზეიმით აღუნიშნავს.

XVII საუკუნის ბოლომდე ტაძარი უცვლელად იდგა. 1692 წელს იგი აფეთქებული იყო თურქების შემოსევის დროს.
ბაგრატის ტაძარს თავისი ისტორიული და მხატვრული მნიშვნელობით განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს შუა საუკუნეების ქართულ ხელოვნებაში.

1994 წელს ბაგრატის ტაძარი გელათის მონასტერთან ერთად შევიდა იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

2009 წელს ტაძრის რესტავრაცია დაიწყო, რაც მასზე გუმბათის დადგმით უნდა დასრულდეს, პროექტის მიმდინარეობამ საზოგადოების არაერთგვაროვანი და მძაფრი რეაქცია გამოიწვია. 2010 წელს მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტმა ბაგრატის ტაძარი საფრთხის ქვეშ მყოფი ძეგლების სიაში ჩარიცხა. მიზეზი 2009 წელს ტაძარზე დაწყებული სარეკონსტრუქციო სამუშაო გახდა, რომელიც შენობის მთლიანობას არღვევს.

მუცო, სოფელი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე არდოტისწყლის (არღუნის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში,ხევსურეთის შემოსასვლელის ისტორიული დარაჯი და დამცველი იყო. სოფელი ზღვის დონიდან 1880 მ, დუშეთიდან 121 კმ-შია.

This slideshow requires JavaScript.

სოფელში, რომელიც თითქმის გაუკაცრიელდა ერთ საუკუნეზე მეტი ხნის წინ, დაახლოებით 40-მდე შუასაუკუნეების გამაგრებული საყოფაცხოვრებო დანიშნულების სახლია განლაგებული ვერტიკალურ ტერასებზე მუცო-არდოტის ხეობისთავზე, ოთხი საბრძოლო დანიშნულების ციხე-კოშკია და რამდენიმე ძველი სტრუქტურის ნანგრევია შემორჩენილი. მისადგომად რთულ სოფელში შენარჩუნებულია ორიგინალური არქიტექტურა და ის პოპულარული ადგილია ტურისტებისა და მთამსვლელებისთვის. ამჟამად, საქართველოს ყველაზე სავალალო მდგომარეობაში მყოფ ისტორიულ ძეგლთა სიაშია. 2004 წლიდან საქართველოს მთავრობის ინიციატივით წამოიწყო მუცოს რეაბილიტაციის პროექტი.

ლეგენდის თანახმად, სოფლის მკვიდრნი მთავარანგელოზის ბროლისკალოს ხატზე ლოცულობდნენ. ისინი განთქმული მეომრები და მონადირეები იყვნენ და თავს წმინდა დროშათა არმიის მუდმივ წევრებად თვლიდნენ, იცავდნენ რა საუკუნეების განმავლობაში ხატისთვის მოძღვნილ ენით აუწერელ საგანძურს. ლეგენდის თანახმად საგანძური დღესაც დაცულია მაღალ მთებში მუცოს სიახლოვეს რჩეულის მოლოდინში.

მუცოს დალაშქვრის შემდეგ, ერთ-ერთი დაიაური მეკითხება, – ზედა კოშკში გადახვედიო… ვიუარე, თავბრუდამეხვა-თქო. მართლაც ვერ გავრისკე საცალფეხო ბილიკზე გადასვლა, რომელიც ხრამების თავზე გადიოდა… ”იქ დიაცის გადასვლა არ შეიძლებოდა… ჩვენს ხატ-სალოცავებმა არ გაგიშვაო”, – კმაყოფილი სახით გამომხედა.

ხევსურეთში, თუ გინდა იქაურებს არ აწყენინო, პირველი, რაც იქ მისულმა უნდა გაკეთო, დაემორჩილო, მათ წეს-კანონებს, დიაცმა სადიაცო ბილიკებზე უნდა იაროს, ხატ-სალოცავებში დიაცი არ უნდა ავიდეს და ა.შ.

მუცოს დალაშქვრამდე იქვე ვიმუხლებით და პირდაპირ მდინარიდან ვსვავთ წყალს და ცოტას ვიმარაგებთ, რომ იქ ზევით, თვალუწვდენელ ცისკენ აღმართულ კოშკებშიც მოვიკლათ წყურვილი. ადგილობრივები გვიყვებიან, რომ ადრე იმ კოშკებიდან აქ ჩამოდიოდნენო წყლის ასაღებად… ეს ამბავი მერე უფრო გვიკვირს, როცა ზევით ასულები სუნთქვას ვერ ვასწორებთ…

და საჭმელს? ნეტა საჭმელს როგორ აკეთებდნენ… პირველი კითხვა ეგ გაგვიჩნდა ყველას.

თუმცა, მუცოს მწვერვალზე ასულები, როდესაც მაყად გადმოვყურებთ ვალ-მინდვრებს, თვალუწვდენელ მთებსა და მდინარეებს, როცა ქარად ქცეული ნიავი აწეწილ სახეზე საამოდ გველამუნებოდა, ყველა ერთნაირად ვფიქრობდით, რომ მტერი მართლა ვერაფერს დაგვაკლებდა.

თუმცა ეს ჩვენ აგვიდუღდა სისხლი… ჩვენ გავსწორდით ისევ მხრებში და ისიც, ჩვენი სასახელო წინაპრების წყალობით…

აქ ჩამოსულ ტურისტს, რომლისთვისაც ჩვენი ბუნება მხოლოდ ეგზოტიკაა… არა მგონის სისხლი აუჩქროლდეს იმის გამო, რომ მდინარესთან ცალფეხზე დამდგარი ფეხსალაგია, რომელიც შეიძლება ადიდებულმა მდინარემ შეიძლება თან წაიყოლოს კიდეც. არადა, უპრიანი იქნებოდა, რომ ოდნავ მეტი ყურადღება დაეთმოთ ადგილობრივს, მეცენატ ადამიანებს მაინც, რომ მუცო ეკოტურისტებისთვის უფრო მიმზიდველი და კომფორტული გახდეს.

მუცოსა და შატილში ეკოტურების განვითარების მიზანია ველურ ბუნებასთან ურთიერთობა, რადგან ეკოტურიზმს მინიმუმამდე დაჰყავს გარემოზე ეკოლოგიური და კულტურულ-სოციალური ხასიათის უარყოფის ზეგავლენის შედეგები, საღზვარგარეთ ეს კარგად ესმით. ამიტომ გვხვდებოდა გზაში უამრავი ტურისტი, რომლებიც ხევსურეთის უნიკალური და განუმეორებელი ბუნებითა და ნაგებობებით აღფრთოვენებულები ციცაბო გზებს არ უშინდებოდნენ. ეკოტურიზმის განვითარება ხელს უწყობს რეგიონებში მოსახლეობის ეკონომიკური შემოსავლების ზრდას. ტურისტების მოსაზიდად კი, უპრიანი იქნება ოდნავ მეტი ყურადღება მიექცეს ადგილობრივი ინფრასტრუქტურის განვითარებას.